HearmonyToonladders uitgelegd: bouw en overzicht
Een toonladder is een reeks tonen van een grondtoon tot het octaaf erboven, met een vast patroon van hele en halve tonen. De majeurtoonladder volgt altijd het patroon heel–heel–half–heel–heel–heel–half. Vanaf C geeft dat C–D–E–F–G–A–B–C: alleen witte toetsen. Met dezelfde formule bouw je de toonladder op elke andere toon.
Wat is een toonladder?
Een toonladder is het geordende rijtje tonen waaruit een melodie of een toonsoort is opgebouwd. Je zet de tonen stap voor stap omhoog, van de grondtoon tot dezelfde toon een octaaf hoger. De meeste toonladders in westerse muziek hebben zeven verschillende tonen.
De stappen tussen de tonen zijn hele of halve tonen. Een halve toon is de kleinste stap op de piano: van een toets naar de direct volgende, zwart of wit. Tussen E en F en tussen B en C zit geen zwarte toets, dus dat zijn halve tonen. Een hele toon is twee halve tonen, zoals C–D of E–Fis.
In Nederland gebruik je letters (C D E F G A B), in Vlaanderen op de academie meestal do re mi fa sol la si. C majeur heet daar dus do majeur, G majeur sol majeur. In Duitsland heet de B een H; in Nederland is B gewoon B en de verlaagde B is bes.
Hoe bouw je een majeur toonladder?
Een majeurtoonladder bouw je door vanaf de grondtoon de formule heel–heel–half–heel–heel–heel–half te volgen en elke letter precies één keer te gebruiken. Die tweede regel bepaalt of je een kruis of een mol schrijft.
- Schrijf de letters uit vanaf de grondtoon. Voor G: G A B C D E F G.
- Loop de formule af. G–A heel, A–B heel, B–C half, C–D heel, D–E heel, E–F moet heel zijn maar is half.
- Pas aan met een kruis of mol. Verhoog F tot fis, dan is E–Fis heel en Fis–G half. G majeur: G A B C D E Fis G.
Bij F majeur gebeurt het omgekeerde. A–B is een hele toon waar een halve moet; je verlaagt B tot bes. F majeur: F G A Bes C D E F. Je schrijft bes en niet aïs, omdat de A al gebruikt is.
De Nederlandse notennamen werken met uitgangen: -is betekent een kruis (cis, fis, gis), -es een mol (des, ges). Let op de korte vormen es (E-mol) en as (A-mol); B-mol is gewoon bes. In de akkoord- en toonsoortnamen schrijf je de eerste letter als hoofdletter: Fis majeur, Bes majeur.
De halve tonen van majeur liggen altijd tussen trap 3 en 4 en tussen trap 7 en 8. Zing do–re–mi–fa: de stap mi–fa voelt kleiner dan re–mi. Die twee kleine stappen geven majeur zijn klank.
Hoe zien alle majeur toonladders eruit?
Alle majeurtoonladders volgen hetzelfde patroon; ze verschillen alleen in het aantal kruisen of mollen. Hieronder staan ze uitgeschreven, geordend van weinig naar veel voortekens.
| Toonladder | Tonen | Voortekens |
|---|---|---|
| C majeur | C D E F G A B C | geen |
| G majeur | G A B C D E Fis G | 1 kruis: fis |
| D majeur | D E Fis G A B Cis D | 2 kruisen: fis, cis |
| A majeur | A B Cis D E Fis Gis A | 3 kruisen: fis, cis, gis |
| E majeur | E Fis Gis A B Cis Dis E | 4 kruisen: fis, cis, gis, dis |
| B majeur | B Cis Dis E Fis Gis Aïs B | 5 kruisen: fis, cis, gis, dis, aïs |
| Fis majeur | Fis Gis Aïs B Cis Dis Eïs Fis | 6 kruisen: + eïs |
| F majeur | F G A Bes C D E F | 1 mol: bes |
| Bes majeur | Bes C D Es F G A Bes | 2 mollen: bes, es |
| Es majeur | Es F G As Bes C D Es | 3 mollen: bes, es, as |
| As majeur | As Bes C Des Es F G As | 4 mollen: bes, es, as, des |
| Des majeur | Des Es F Ges As Bes C Des | 5 mollen: bes, es, as, des, ges |
| Ges majeur | Ges As Bes Ces Des Es F Ges | 6 mollen: + ces |
Fis majeur en Ges majeur klinken precies hetzelfde; alleen de schrijfwijze verschilt. Dat geldt ook voor B en Ces majeur en voor Des en Cis majeur, maar Ces (7 mollen) en Cis (7 kruisen) kom je zelden tegen. Samen zijn er dus twaalf klinkende majeurtoonladders, één op elke toets.
De volgorde van de kruisen (fis, cis, gis, dis, aïs, eïs) en de mollen (bes, es, as, des, ges, ces) is geen toeval: elke volgende toonladder ligt een kwint hoger of lager. Dat systeem staat volledig uitgewerkt in de kwintencirkel, met ezelsbruggetjes voor de volgorde.
Welke soorten toonladders zijn er?
Naast majeur zijn er toonladders met een ander patroon van stappen, en dus een andere klank. Dit zijn de belangrijkste, steeds vanaf C of A, met de stappen in halve tonen.
| Soort | Voorbeeld | Stappen (halve tonen) | Klank |
|---|---|---|---|
| Majeur | C D E F G A B C | 2-2-1-2-2-2-1 | Helder, "af" |
| Natuurlijk mineur | A B C D E F G A | 2-1-2-2-1-2-2 | Donkerder, zachter |
| Harmonisch mineur | A B C D E F Gis A | 2-1-2-2-1-3-1 | Spannend, "oosters" |
| Pentatonisch majeur | C D E G A | 2-2-3-2-3 | Open, nooit schurend |
| Chromatisch | alle 12 tonen | 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1 | Zonder middelpunt |
| Heletoonsladder | C D E Fis Gis Aïs C | 2-2-2-2-2-2 | Zwevend, dromerig |
De drie vormen van mineur (natuurlijk, harmonisch en melodisch) staan naast elkaar in de mineur toonladder. Pentatonisch en de bluestoonladder krijgen hun eigen uitleg in de pentatonische toonladder. De zeven kerktoonladders, van ionisch tot locrisch, vind je in kerktoonladders uitgelegd. Een algemene inleiding staat op de Wikipedia-pagina over de toonladder.
Hoe oefen je toonladders?
Toonladders oefen je het best met je handen en je oren tegelijk: spelen, hardop benoemen en luisteren naar de halve tonen. Deze routine van tien minuten werkt op elk instrument.
- Kies één toonladder per week en wissel kruisen en mollen af: C, G, F, D, Bes, enzovoort. Elke nieuwe ladder verschilt maar één voorteken van een vorige.
- Zeg de namen hardop terwijl je speelt, omhoog en omlaag: "G, A, B, C, D, E, fis, G".
- Speel langzaam met metronoom, één toon per tik op 60 bpm, en verhoog pas als hij drie keer foutloos gaat.
- Zing of neurie mee op do-re-mi. Zo koppel je elke toon aan zijn plek in de ladder, wat later helpt bij melodieën naspelen.
- Zoek de fout. Laat iemand de toonladder spelen met één verkeerde toon (bijvoorbeeld F in plaats van fis in G majeur) en wijs aan waar het misgaat.
Elke toon van de toonladder heeft ook een eigen rol: de grondtoon voelt als thuis, de zevende trekt omhoog. Die rollen staan in de trappen van een toonladder.
Zelftest. Schrijf zonder te spieken de toonladders van A majeur, Es majeur en B majeur uit, en controleer ze daarna in de tabel. Let vooral op de letters: elke letter één keer.
Toonladders horen in Hearmony
Hearmony leert je de toonladder vooral met je oor. In Home Key Harbor hoor je eerst een paar akkoorden die de toonsoort neerzetten en daarna één toon; jij zegt welke trap van de majeurtoonladder het is, in solfège (do, re, mi). In Melody Meadow speel je in de unit "Full scale melodies" korte melodieën van do tot de hoge do na op een klavier op het scherm.
Hearmony leert geen instrument spelen en geen voortekening per toonsoort; het traint vooral wat je hoort. De interface is voorlopig alleen in het Engels. Waar toonladders passen in de hele gehoortraining, lees je in muzikaal gehoor trainen. Hearmony is er voor iPhone in de App Store.