HearmonyKerktoonladders (modi) uitgelegd
Kerktoonladders, ook modi genoemd, zijn zeven toonladders die je krijgt door de witte toetsen van de piano telkens vanaf een andere toon te spelen. Van C tot C is ionisch, van D tot D dorisch, en zo verder tot locrisch op B. Elke modus heeft door de andere plaats van de halve tonen een eigen kleur, en één kenmerkende noot die hem verraadt.
Wat zijn kerktoonladders?
Een kerktoonladder is een toonladder van zeven tonen met dezelfde reeks hele en halve tonen als de majeurtoonladder, maar met een andere grondtoon. Speel je alle witte toetsen van D naar D, dan gebruik je dezelfde tonen als C majeur, maar D voelt als thuis. Dat geeft een heel andere klank: dorisch.
De naam komt uit de middeleeuwse kerkzang. Het gregoriaans werd ingedeeld in acht kerktoonsoorten, met namen die ontleend waren aan Griekse volken (Doriërs, Frygiërs, Lydiërs), al kwamen ze niet overeen met wat de oude Grieken zelf zo noemden. In 1547 voegde de Zwitserse theoreticus Glareanus ionisch en aeolisch toe. Locrisch bestond lang vooral op papier. De Wikipedia-pagina over de kerktoonladder beschrijft die geschiedenis.
Vandaag gebruiken jazz-, pop- en filmmuzikanten de zeven modi als gereedschap om een melodie of improvisatie een bepaalde kleur te geven. Het algemene overzicht van toonladders, met de bouw van de majeurladder in hele en halve tonen, staat in toonladders uitgelegd.
Welke 7 modi zijn er?
De zeven modi zijn ionisch, dorisch, frygisch, lydisch, mixolydisch, aeolisch en locrisch. Ionisch is gewoon de majeurtoonladder en aeolisch is de natuurlijke mineurtoonladder; de andere vijf zijn varianten daarvan met één of twee andere tonen.
| Modus | Witte toetsen | Hele (h) en halve (½) tonen | Geslacht | Kenmerkende noot |
|---|---|---|---|---|
| Ionisch | C tot C | h h ½ h h h ½ | majeur | geen: dit is de majeurtoonladder |
| Dorisch | D tot D | h ½ h h h ½ h | mineur | grote sext (B in D dorisch) |
| Frygisch | E tot E | ½ h h h ½ h h | mineur | kleine secunde (F in E frygisch) |
| Lydisch | F tot F | h h h ½ h h ½ | majeur | overmatige kwart (B in F lydisch) |
| Mixolydisch | G tot G | h h ½ h h ½ h | majeur | kleine septiem (F in G mixolydisch) |
| Aeolisch | A tot A | h ½ h h ½ h h | mineur | geen: dit is natuurlijk mineur |
| Locrisch | B tot B | ½ h h ½ h h h | verminderd | verminderde kwint (F in B locrisch) |
De kenmerkende noot is de toon die de modus onderscheidt van gewoon majeur of gewoon mineur. Dorisch is natuurlijk mineur met een verhoogde zesde trap. Mixolydisch is majeur met een verlaagde zevende trap. Wie die ene noot hoort, heeft de modus te pakken.
Alle modi vanaf C: van helder naar donker
Zet je alle zeven modi op dezelfde grondtoon, dan zie je dat ze een rij vormen van helder naar donker. Bij elke stap zakt er één toon een halve toon. Dat maakt de verschillen veel beter hoorbaar dan de witte-toetsenversie, waarin de grondtoon steeds verschuift.
| Modus op C | Tonen | Wat er verandert ten opzichte van de vorige |
|---|---|---|
| C lydisch | C D E Fis G A B | de helderste: verhoogde vierde trap |
| C ionisch (majeur) | C D E F G A B | Fis wordt F |
| C mixolydisch | C D E F G A Bes | B wordt Bes |
| C dorisch | C D Es F G A Bes | E wordt Es: nu mineur |
| C aeolisch (natuurlijk mineur) | C D Es F G As Bes | A wordt As |
| C frygisch | C Des Es F G As Bes | D wordt Des |
| C locrisch | C Des Es F Ges As Bes | G wordt Ges: de donkerste |
Speel deze rij een keer van boven naar onder op de piano, elke ladder met C als bastoon eronder. Je hoort de kleur stap voor stap dimmen.
Hoe klinkt dorisch?
Dorisch klinkt als mineur, maar minder zwaar: donker met een lichtpuntje. Dat lichtpuntje is de grote sext. In D dorisch is dat de B, waar natuurlijk d mineur een Bes zou hebben. Het akkoord op de vierde trap wordt daardoor majeur (G in D dorisch), en de wisseling Dm–G is het typische dorische geluid.
Bekende voorbeelden van dorisch:
- Scarborough Fair, het Engelse volkslied (ook in de versie van Simon & Garfunkel).
- What Shall We Do with the Drunken Sailor, het zeemanslied.
- So What van Miles Davis, gebouwd op D dorisch.
Voorbeelden van de andere modi: lydisch hoor je in de titelmuziek van The Simpsons, mixolydisch in Norwegian Wood van The Beatles, frygisch in de flamenco, aeolisch in All Along the Watchtower (de reeks i–VII–VI; Bob Dylan speelt de greepjes Am–G–F met een capo op de vierde fret, dus klinkend Cism–B–A), ionisch in elk majeurliedje zoals Vader Jacob. Locrisch komt in liedjes bijna niet voor, omdat de grondtoon zonder reine kwint geen stevig thuis geeft.
Hoe onthoud je de volgorde?
De volgorde van de modi volgt de witte toetsen vanaf C: ionisch (C), dorisch (D), frygisch (E), lydisch (F), mixolydisch (G), aeolisch (A), locrisch (B). Een eigen ezelsbruggetje maak je met de beginletters I-D-F-L-M-A-L, bijvoorbeeld met deze zelfbedachte zin:
Ik Dans Fijn Langs Mooie Amsterdamse Lanen
Onthoud daarnaast twee paren: lydisch en mixolydisch zijn de majeurvarianten (verhoogde 4, verlaagde 7), dorisch en frygisch de mineurvarianten (verhoogde 6, verlaagde 2). Locrisch is het buitenbeentje met de verminderde kwint.
Hoe herken je een modus op gehoor?
Je herkent een modus in drie stappen: vind de grondtoon, bepaal majeur of mineur, en zoek dan de kenmerkende noot. Zonder een duidelijke grondtoon lukt het niet, want dezelfde zeven witte toetsen zijn C ionisch of D dorisch, afhankelijk van welke toon thuis voelt.
- Vind de grondtoon. Neurie de toon waarop de melodie "af" klinkt, of let op de laagste toon die steeds terugkomt.
- Majeur of mineur? Luister naar de terts boven die grondtoon. Grote terts: ionisch, lydisch of mixolydisch. Kleine terts: aeolisch, dorisch of frygisch. Het verschil tussen grote en kleine terts staat uitgelegd in majeur en mineur: zo hoor je het verschil.
- Zoek de kenmerkende noot. Bij majeur: is de vierde trap verhoogd (lydisch) of de zevende verlaagd (mixolydisch)? Bij mineur: is de zesde trap groot (dorisch) of de tweede klein (frygisch)? Niets bijzonders gehoord, dan is het gewoon ionisch of aeolisch.
Oefening voor een week: houd met je linkerhand de lage D vast (of laat een D-bromtoon klinken) en speel met rechts langzaam alle witte toetsen van D tot D. Dat is dorisch. Doe hetzelfde de volgende dagen met E, F en G als bromtoon. Zing bij elke ladder de kenmerkende noot extra lang.
Stap 3 is eigenlijk trappen horen: je moet voelen welke trap een noot is ten opzichte van de grondtoon. Hoe je dat oefent, met solfège en een vaste volgorde, lees je in de trappen van een toonladder.
Modi en Hearmony
Hearmony heeft geen aparte oefeningen voor de kerktoonladders. Wat de app wel traint, is de vaardigheid eronder: in Home Key Harbor hoor je eerst een akkoordreeks die de toonsoort neerzet en benoem je daarna de trap van een toon in solfège, van do, mi en sol tot de leidtoon ti. Wie de trappen van majeur zo goed kent, hoort sneller wanneer een vierde of zevende trap afwijkt, en dat is precies de kenmerkende noot van lydisch en mixolydisch. Chord Garden traint het verschil tussen majeur en mineur, stap 2 hierboven.
De interface van Hearmony is voorlopig alleen in het Engels. Waar modi passen in een volledig gehoortrainingsplan, staat in muzikaal gehoor trainen. Hearmony is er voor iPhone in de App Store.