HearmonyDe trappen van een toonladder
De trappen van een toonladder zijn de zeven tonen ervan, genummerd met Romeinse cijfers van I tot VII. Trap I is de grondtoon of tonica: de toon die als thuis voelt en waar een melodie meestal op eindigt. Trap IV heet subdominant, trap V dominant en trap VII leidtoon. In C majeur is C de tonica, F de subdominant, G de dominant en B de leidtoon.
Wat zijn de trappen van een toonladder?
Een trap is de plaats van een toon in de toonladder, geteld vanaf de grondtoon. Elke trap heeft een naam, een solfègenaam en een eigen gevoel ten opzichte van de grondtoon. Dat gevoel blijft hetzelfde in elke toonsoort: de vijfde trap van D majeur (A) voelt zoals de vijfde trap van C majeur (G). Hoe je de toonladder zelf bouwt, met hele en halve tonen, staat in toonladders uitgelegd.
| Trap | Naam | In C majeur | Solfège | Hoe hij voelt |
|---|---|---|---|---|
| I | Tonica (grondtoon) | C | do | Rust, thuis, het einde |
| II | Supertonica | D | re | Onderweg, stapt graag naar do of mi |
| III | Mediant | E | mi | Stabiel en helder; bepaalt majeur of mineur |
| IV | Subdominant | F | fa | Wil een halve toon omlaag naar mi |
| V | Dominant | G | sol | Stevig maar open, wijst terug naar do |
| VI | Submediant | A | la | Zacht, bitterzoet; grondtoon van de relatieve mineur |
| VII | Leidtoon | B | ti (si) | Spanning, trekt een halve toon omhoog naar do |
De solfègenamen in deze tabel gaan uit van de beweeglijke do: do is altijd de grondtoon, in welke toonsoort ook. In G majeur is G dan do en Fis ti. In Vlaanderen en Frankrijk werkt men meestal met de vaste do, waarbij do altijd C is; daar is de grondtoon van G majeur gewoon sol. Voor trappen horen is de beweeglijke do handiger. Het verschil tussen beide systemen staat in solfège uitgelegd. Ook "si" en "ti" zijn dezelfde toon: ti is de variant die in het Engels en bij Kodály gebruikt wordt.
Wat is de grondtoon (tonica)?
De grondtoon van een toonladder is de eerste trap, de toon waarnaar de ladder genoemd is en waar alle andere tonen naartoe trekken. In G majeur is G de grondtoon, in a mineur A. Een melodie die op de grondtoon eindigt, klinkt af; eindigt hij op een andere trap, dan blijft er iets openstaan.
Het woord grondtoon heeft in de muziek twee betekenissen. De grondtoon van een toonladder of toonsoort is de tonica. De grondtoon van een akkoord is de onderste toon van dat akkoord in de basisligging, zoals G in G–B–D. In C majeur is het G-akkoord dus het akkoord op de dominant, met G als akkoordgrondtoon, terwijl C de grondtoon van de toonsoort blijft.
De grondtoon van een liedje vind je door de toon te neuriën waarop het liedje "klaar" klinkt. Zoek die toon daarna op de piano: dat is de tonica, en meestal ook de toonsoort.
Wat is de dominant en de subdominant?
De dominant is de vijfde trap en de subdominant de vierde. Samen met de tonica vormen ze het hart van de harmonie: de akkoorden op I, IV en V bevatten samen alle zeven tonen van de toonladder.
- Dominant (V). In C majeur het akkoord G–B–D. Het bevat de leidtoon B en wil daardoor terug naar het C-akkoord. Met een septiem erbij (G–B–D–F, het dominantseptiemakkoord) wordt die trek nog sterker: B wil omhoog naar C, F wil omlaag naar E.
- Subdominant (IV). In C majeur F–A–C. Het voelt als een stap weg van huis, minder dringend dan de dominant. De slotwending IV–I klinkt zacht, als het "amen" aan het eind van een kerklied.
Op elke trap kun je een drieklank bouwen met alleen tonen uit de toonladder. In C majeur geeft dat C, Dm, Em, F, G, Am en B° (verminderd). Hoofdletters in de Romeinse cijfers staan voor majeur (I, IV, V), kleine letters voor mineur (ii, iii, vi). Hoe die cijfers in echte liedjes terugkomen, zoals I–IV–V of I–V–vi–IV, staat in bekende akkoordprogressies. De Wikipedia-pagina over trappen in de muziek geeft dezelfde drieklanken voor C majeur en c mineur.
Wat is een leidtoon?
De leidtoon is de zevende trap wanneer die een halve toon onder de grondtoon ligt, zoals B in C majeur. Door die kleine afstand voelt hij onaf en "leidt" hij naar de grondtoon. Zing do–re–mi–fa–sol–la–ti en stop: bijna iedereen hoort dan de laatste do al in zijn hoofd.
In de natuurlijke mineurtoonladder ligt de zevende trap een hele toon onder de grondtoon (G in a mineur) en trekt hij veel minder. Daarom verhoogt harmonisch mineur die toon tot Gis, zodat er toch een leidtoon is. Hoe dat werkt, lees je in de mineur toonladder in drie vormen.
Hoe hoor je op welke trap een noot staat?
Je hoort de trap van een noot door eerst de toonsoort in je oor te zetten en daarna te voelen hoe de noot zich tot de grondtoon verhoudt. Zonder die referentie lukt het niet, met een korte akkoordreeks ervoor wel.
- Zet de toonsoort neer. Speel de akkoorden C–F–G–C (I–IV–V–I). Daarna weet je oor waar do is.
- Speel één toon uit de toonladder, of laat iemand dat doen.
- Zing naar do. Zing vanaf die toon stap voor stap omlaag of omhoog tot je op do landt, en tel de stappen. Vanaf la twee stappen omhoog (la–ti–do) of vijf omlaag.
- Let op het gevoel. Na een tijdje herken je de trap zonder te zingen: ti trekt omhoog, fa wil omlaag, sol staat stevig.
Leer de trappen niet alle zeven tegelijk. Een volgorde die goed werkt: eerst do, mi en sol (de tonen van het grondakkoord), dan re, dan fa, dan la en als laatste ti. Neem voor elke nieuwe trap een paar dagen.
Zelftest met bekende melodieën. Zing de solfège van deze beginnetjes en controleer:
- Vader Jacob begint met do–re–mi–do.
- Altijd is Kortjakje ziek begint met do–do–sol–sol–la–la–sol en eindigt op do.
- Ode an die Freude (Beethoven) begint met mi–mi–fa–sol–sol–fa–mi–re–do–do–re–mi–mi–re–re.
Hoor je dat de eerste zin van de Ode an die Freude op re eindigt en daarom open blijft, en de tweede zin pas op do afsluit? Dan hoor je al het verschil tussen een trap die rust en een die spanning houdt.
Trappen leren horen in Hearmony
Het avontuur Home Key Harbor in Hearmony is precies deze oefening. Je hoort eerst de akkoorden I–IV–V–I en dan één toon, en jij kiest de trap in solfège. De units volgen de opbouw hierboven: "Do, Mi, Sol", dan "Add Re", "Add Fa" (de toon die wil vallen), "Add La" en "Add Ti" (de leidtoon die naar huis trekt), en ten slotte de hele toonladder. De gratis side quest Chord Numbers legt uit wat I, IV, V en vi betekenen.
De interface van Hearmony is voorlopig alleen in het Engels; notennamen kun je als letters of als do-re-mi laten tonen. Hoe trappen horen past bij intervallen en akkoorden, staat in muzikaal gehoor trainen. Hearmony is er voor iPhone in de App Store.