HearmonyDe pentatonische toonladder
Een pentatonische toonladder is een toonladder met vijf tonen per octaaf in plaats van zeven. De majeurpentatoniek gebruikt trap 1, 2, 3, 5 en 6 van de majeurtoonladder: vanaf C is dat C D E G A. Dezelfde vijf tonen vanaf A (A C D E G) vormen de mineurpentatoniek. Omdat de halve tonen ontbreken, klinkt elke combinatie van deze tonen open en zonder schuring.
Wat is een pentatonische toonladder?
Een pentatonische toonladder is een reeks van vijf tonen; "penta" is Grieks voor vijf. De bekendste vorm ontstaat als je uit de majeurtoonladder de vierde en de zevende toon weglaat. In C majeur zijn dat F en B, precies de twee tonen die een halve toon naast een andere toon liggen (E–F en B–C).
Wat overblijft zijn alleen hele tonen en kleine tertsen. Daardoor heeft pentatoniek geen leidtoon die ergens naartoe trekt en geen scherpe dissonanten. De Wikipedia-pagina over pentatoniek noemt Chinese, Keltische (Ierse en Schotse) en Indiaanse muziek en de blues als tradities waarin pentatoniek veel voorkomt, en ook veel kinderliedjes.
Speel alleen de zwarte toetsen van de piano, in welke volgorde ook: dat is een pentatonische toonladder. Fis Gis Aïs Cis Dis is Fis majeur pentatonisch; begin je op Dis, dan hoor je dis mineur pentatonisch.
Hoe bouw je majeur en mineur pentatonisch?
Majeurpentatoniek bouw je met de stappen 2-2-3-2-3 (in halve tonen) vanaf de grondtoon; mineurpentatoniek met 3-2-2-3-2. Gemakkelijker: neem trap 1, 2, 3, 5 en 6 van de majeurtoonladder, of trap 1, 3, 4, 5 en 7 van de natuurlijke mineurtoonladder.
Majeur- en mineurpentatoniek met dezelfde voortekens bestaan uit dezelfde vijf tonen; alleen de grondtoon verschilt. Het verband is hetzelfde als tussen een majeurtoonsoort en zijn relatieve mineur, drie halve tonen lager.
| Majeur pentatonisch | Tonen | Relatieve mineur pentatonisch | Tonen |
|---|---|---|---|
| C | C D E G A | a | A C D E G |
| G | G A B D E | e | E G A B D |
| D | D E Fis A B | b | B D E Fis A |
| A | A B Cis E Fis | fis | Fis A B Cis E |
| E | E Fis Gis B Cis | cis | Cis E Fis Gis B |
| F | F G A C D | d | D F G A C |
In do-re-mi is majeurpentatoniek do–re–mi–sol–la en mineurpentatoniek la–do–re–mi–sol, met beweeglijke do. In Vlaanderen, waar do vast voor C staat, is C majeur pentatonisch gewoon do re mi sol la en a mineur pentatonisch la do re mi sol. Hoe de complete toonladders met zeven tonen in elkaar zitten, lees je in toonladders uitgelegd.
De pentatonische toonladder op gitaar
Op gitaar leren de meeste spelers eerst het patroon van a mineur pentatonisch in de vijfde positie. Je wijsvinger blijft op fret 5, je pink of ringvinger pakt fret 7 of 8.
| Snaar | Frets | Tonen |
|---|---|---|
| Hoge e | 5 en 8 | A, C |
| B | 5 en 8 | E, G |
| G | 5 en 7 | C, D |
| D | 5 en 7 | G, A |
| A | 5 en 7 | D, E |
| Lage E | 5 en 8 | A, C |
Schuif je dit patroon drie frets omlaag (wijsvinger op fret 2), dan speel je dezelfde vorm in fis mineur. Dezelfde tonen als a mineur vanaf C gespeeld geven C majeur pentatonisch.
Waarom klinkt pentatoniek nooit "fout"?
Pentatoniek klinkt bijna nooit fout omdat er geen halve toonsafstanden en geen tritonus in zitten. Tussen twee willekeurige tonen uit C D E G A zit nooit een halve toon (kleine secunde) of een tritonus, de twee afstanden die het scherpst schuren. Wat overblijft, klinkt samen consonant of hooguit mild.
Daarom laten muziekdocenten kinderen vaak improviseren op de zwarte toetsen, en daarom begint bijna elke gitarist met soleren op de mineurpentatoniek. Toch is "nooit fout" niet helemaal waar. Over een akkoordwissel klinkt een toon die in het nieuwe akkoord zit beter dan een die er net naast ligt. Wie de grondtoon of terts van het akkoord kiest als landingsplek, klinkt meteen gerichter.
Wat is de bluestoonladder?
De bluestoonladder is de mineurpentatoniek met één extra toon: de verlaagde kwint, de zogenoemde blue note. In a wordt dat A C D Es E G A; vanaf C is het C Es F Ges G Bes C. De extra toon wordt ook als verhoogde vierde trap geschreven (dis in a, fis in C), afhankelijk van of hij stijgt of daalt.
| Toonladder | Trappen | In A | In C |
|---|---|---|---|
| Mineur pentatonisch | 1 ♭3 4 5 ♭7 | A C D E G | C Es F G Bes |
| Blues (mineur) | 1 ♭3 4 ♭5 5 ♭7 | A C D Es E G | C Es F Ges G Bes |
| Majeur pentatonisch | 1 2 3 5 6 | A B Cis E Fis | C D E G A |
| Blues (majeur) | 1 2 ♭3 3 5 6 | A B C Cis E Fis | C D Es E G A |
De blue note is een doorgangstoon: je glijdt erlangs, je blijft er niet op hangen. Op gitaar wordt hij vaak met een bend gespeeld, dus net iets tussen twee tonen in. De Wikipedia-pagina over de bluestoonladder geeft beide varianten. Welke akkoorden eronder horen, staat in het 12-maten bluesschema.
Welke liedjes zijn pentatonisch?
Veel volksliedjes en hymnes gebruiken alleen de vijf tonen van de majeurpentatoniek. Twee bekende, rechtenvrije voorbeelden:
- Amazing Grace: in G gespeeld gebruikt de melodie alleen G, A, B, D en E. Er komt geen C of Fis in voor.
- Auld Lang Syne: in F alleen F, G, A, C en D. De Bes en E van F majeur ontbreken.
Ook in klassieke muziek duikt pentatoniek op. Wikipedia noemt Morgenstimmung uit Griegs Peer Gynt als voorbeeld van pentatonische elementen. En in blues- en rockgitaarsolo's is de mineurpentatoniek de standaard.
Luisteroefening. Speel Amazing Grace in G op de piano, maar vervang één keer een B door een C. Hoor je meteen dat er een vreemde toon in zit? Dan hoort je oor al het verschil tussen pentatonisch en een volledige toonladder.
Pentatonische melodieën oefenen in Hearmony
Hearmony heeft geen aparte pentatoniek-oefening, maar de bouwstenen zitten erin. In Home Key Harbor leer je trappen van de majeurtoonladder herkennen in solfège: eerst do, mi en sol, dan re erbij. Dat zijn vier van de vijf pentatonische tonen; la volgt later in hetzelfde avontuur. In Melody Meadow hoor je korte melodieën en speel je ze na op een klavier op het scherm.
De interface van Hearmony is voorlopig alleen in het Engels. Waar dit past in de hele gehoortraining, lees je in muzikaal gehoor trainen. Hearmony is er voor iPhone in de App Store.