HearmonyDe kwintencirkel uitgelegd
De kwintencirkel zet de twaalf majeurtoonsoorten in een kring, telkens een reine kwint van elkaar. Met de klok mee komt er bij elke stap één kruis bij (C, G, D, A …), tegen de klok in één mol (C, F, Bes, Es …). In de binnenring staan de mineurtoonsoorten met dezelfde voortekens, en de toonsoorten die naast elkaar liggen leveren de akkoorden die het best samengaan.
Wat is de kwintencirkel?
De kwintencirkel is een schema van alle toonsoorten, gerangschikt als de cijfers van een klok. Bovenaan staat C majeur zonder voortekens. Ga je een reine kwint omhoog (zeven halve tonen), dan kom je bij G; nog een kwint verder bij D, dan A, E, B en Fis. Tegen de klok in ga je telkens een kwint omlaag: F, Bes, Es, As, Des en Ges.
Onderaan komen beide kanten samen: Fis majeur en Ges majeur klinken op de piano precies hetzelfde, alleen de schrijfwijze verschilt (dat heet enharmonisch). Lees je de cirkel tegen de klok in, dan zijn de stappen kwarten; daarom hoor je soms ook "kwartencirkel". Het schema is oud: volgens de Wikipedia-pagina over de kwintencirkel gebruikte Johann David Heinichen het al in 1728.
| Positie op de klok | Majeur | Voortekens | Relatieve mineur |
|---|---|---|---|
| 12 uur | C | geen | a |
| 1 uur | G | 1 kruis: fis | e |
| 2 uur | D | 2 kruisen: fis, cis | b |
| 3 uur | A | 3 kruisen: fis, cis, gis | fis |
| 4 uur | E | 4 kruisen: + dis | cis |
| 5 uur | B | 5 kruisen: + aïs | gis |
| 6 uur | Fis / Ges | 6 kruisen / 6 mollen | dis / es |
| 7 uur | Des | 5 mollen: bes, es, as, des, ges | bes |
| 8 uur | As | 4 mollen: bes, es, as, des | f |
| 9 uur | Es | 3 mollen: bes, es, as | c |
| 10 uur | Bes | 2 mollen: bes, es | g |
| 11 uur | F | 1 mol: bes | d |
Hoofdletters zijn majeur, kleine letters mineur, zoals in Nederlandse lesboeken. Daar heet C majeur ook wel C groot en a mineur a klein. Op de Vlaamse academie lees je de cirkel vaak in do-re-mi: do, sol, re, la, mi, si, fa kruis met de klok mee, en fa, si mol, mi mol, la mol tegen de klok in.
Hoe lees je de voortekens af?
Het aantal stappen vanaf C is het aantal voortekens: met de klok mee zijn het kruizen, tegen de klok in mollen. A ligt drie stappen rechts van C, dus A majeur heeft drie kruisen. Es ligt drie stappen links, dus Es majeur heeft drie mollen.
Welke noten verhoogd of verlaagd worden, staat altijd in een vaste volgorde. Kruizen komen er bij in de volgorde fis, cis, gis, dis, aïs, eïs, bis. Mollen in de omgekeerde volgorde: bes, es, as, des, ges, ces, fes. Een toonsoort met drie kruisen heeft dus altijd fis, cis en gis, nooit een andere drie.
Andersom vind je de toonsoort bij een voortekening met twee vuistregels:
- Kruizen: de toonsoort ligt een halve toon boven het laatste kruis. Is het laatste kruis gis, dan staat het stuk in A majeur (of in de relatieve mineur, fis).
- Mollen: de voorlaatste mol is de toonsoort. Bij bes, es en as is de voorlaatste es, dus Es majeur (of c mineur). Eén mol is de uitzondering om uit je hoofd te leren: F majeur of d mineur.
Wie de namen en de volgorde nog lastig vindt, leest eerst de uitleg over kruizen, mollen en voortekens.
Welk ezelsbruggetje helpt bij de kwintencirkel?
Eén zin met de letters F C G D A E B is genoeg voor de hele cirkel. Elke zin werkt, als de beginletters maar kloppen. Een zelfbedacht voorbeeld:
Frits Cor Gaat Dansen Als Een Beer
Met die ene zin haal je vier dingen op:
| Wat je zoekt | Zo lees je de zin | Uitkomst |
|---|---|---|
| Volgorde van de kruizen | van voor naar achter, met -is | fis, cis, gis, dis, aïs, eïs, bis |
| Volgorde van de mollen | van achter naar voor, met -es | bes, es, as, des, ges, ces, fes |
| Majeurtoonsoorten met kruizen | vanaf "Gaat", daarna Fis en Cis | G, D, A, E, B, Fis, Cis |
| Majeurtoonsoorten met mollen | F, daarna de mollenvolgorde | F, Bes, Es, As, Des, Ges, Ces |
Dat werkt omdat de kruizen zelf ook een kwint uit elkaar liggen: F, C, G, D, A, E, B is gewoon de kwintencirkel, begonnen één stap links van C.
Voor de toonsoorten zelf bestaan ook bekende Nederlandse ezelsbruggetjes, die de Wikipedia-pagina over de kwintencirkel noemt: "Geef De Arme Een Bord Fis-Cis" voor de majeurtoonsoorten met kruizen (G, D, A, E, B, Fis, Cis) en "Friese Boeren Eten Alle Dagen Gele Citroenen" voor die met mollen (F, Bes, Es, As, Des, Ges, Ces).
Teken de cirkel een week lang elke dag één keer uit je hoofd op een kladblaadje: eerst de twaalf majeurtoonsoorten, dan de aantallen voortekens, dan de mineur binnenring. Na een paar dagen kost het je minder dan een minuut.
Waar staan de mineurtoonsoorten in de kwintencirkel?
De mineurtoonsoorten staan in de binnenring, naast de majeurtoonsoort met dezelfde voortekens. Dat is de relatieve mineur: hij ligt een kleine terts (drie halve tonen) onder de majeurgrondtoon. C majeur en a mineur hebben allebei geen voortekens, G majeur en e mineur allebei één kruis.
Je vindt de relatieve mineur ook zonder te tellen in halve tonen: ga vanaf de majeurtoonsoort drie stappen met de klok mee. Vanaf C kom je via G en D bij A, dus a mineur. Vanaf F kom je via C en G bij D, dus d mineur.
Let op: de voortekening van een mineurstuk toont alleen de natuurlijke mineur. In a mineur zie je in de muziek vaak toch een gis, als toevallig voorteken. Dat is de verhoogde zevende trap van harmonisch mineur, en hij staat nooit in de voortekening. Het verschil tussen majeur en mineur op gehoor staat in majeur en mineur: zo hoor je het verschil.
Hoe gebruik je de kwintencirkel voor akkoorden?
De drie belangrijkste akkoorden van een majeurtoonsoort liggen naast elkaar op de cirkel. In het midden staat de tonica (I), links de subdominant (IV) en rechts de dominant (V). Voor C majeur zijn dat F, C en G. Daaronder in de binnenring liggen de drie mineurakkoorden van de toonsoort: d, a en e (II, VI en III).
| Toonsoort | IV – I – V (buitenring) | II – VI – III (binnenring) |
|---|---|---|
| C majeur | F – C – G | Dm – Am – Em |
| G majeur | C – G – D | Am – Em – Bm |
| D majeur | G – D – A | Em – Bm – Fism |
| F majeur | Bes – F – C | Gm – Dm – Am |
Zo heb je met één blik zes van de zeven akkoorden die bij een toonsoort horen. Het zevende, het verminderde akkoord op de zevende trap (in C majeur B verminderd), ligt nog één stap verder naar rechts. Daarnaast laat de cirkel nog twee dingen zien:
- Akkoorden lossen vaak tegen de klok in op. G gaat naar C, D naar G. De bekende reeks II–V–I (in C: Dm–G–C) zijn drie buren op een rij, tegen de klok in gelezen.
- Buren zijn makkelijke modulaties. Toonsoorten die naast elkaar liggen verschillen maar in één noot. Een lied dat van C naar G moduleert, hoeft alleen f door fis te vervangen.
Welke akkoorden precies bij een toonsoort horen en hoe je de toonsoort van een nummer vindt, staat in toonsoort bepalen. De toonladders die bij elke plek op de cirkel horen, staan uitgeschreven bij toonladders uitgelegd.
Waar heb je de kwintencirkel in de praktijk voor nodig?
De cirkel bespaart vooral rekenwerk. Een paar situaties waarin hij direct helpt:
- Bladmuziek lezen. Je ziet vier mollen staan en weet meteen: As majeur of f mineur, en elke b, e, a en d wordt lager.
- Transponeren. Zet je een lied van C naar D, dan zie je op de cirkel dat er twee kruisen bijkomen en dat F, C en G worden tot G, D en A.
- Toonladders oefenen. Wie de majeurladders in kwintvolgorde oefent (C, G, D …), verandert er telkens maar één noot ten opzichte van de vorige ladder.
- Meespelen op gehoor. Weet je dat een nummer in G staat, dan zijn C en D de eerste akkoorden om te proberen, en daarna Em en Am.
De laatste stap gaat verder dan papier: de akkoorden I, IV en V ook echt horen. Dat is een onderdeel van gehoortraining, en de gids om je muzikaal gehoor te trainen laat zien waar het in de leervolgorde past.
De akkoorden van de kwintencirkel horen met Hearmony
Hearmony leert geen voortekens, maar wel het gehoordeel dat bij de cirkel hoort. In het avontuur Progression Highway hoor je I, IV en V, de popreeks I–V–VI–IV en II–V–I, en zoek je het ontbrekende akkoord in een reeks. De gratis side quest Chord Numbers legt uit wat I, IV, V en de mineurakkoorden II, III en VI betekenen en laat je ze daarna op gehoor benoemen.
De interface van Hearmony is voorlopig alleen in het Engels; notennamen kies je als letters (C, D, E) of als do-re-mi. Hearmony is er voor iPhone in de App Store.