HearmonyWat is een toonsoort en hoe bepaal je hem?
Een toonsoort is de thuisbasis van een muziekstuk: de grondtoon waar de muziek steeds naar terugkeert, plus het toongeslacht, majeur of mineur. Op papier bepaal je de toonsoort met de voortekening en het slotakkoord. Op gehoor zoek je de toon waarop het nummer tot rust komt en luister je of de terts erboven groot of klein is.
Wat is een toonsoort?
Een toonsoort bestaat uit twee delen: een grondtoon (de tonica) en majeur of mineur. G majeur betekent: G is het middelpunt, en de melodie en akkoorden gebruiken vooral de tonen van de G-majeurtoonladder, G A B C D E Fis. Daarom staat er bij G majeur één kruis voor de F.
Toonsoort en toonladder hangen samen, maar zijn niet hetzelfde. De toonladder is het rijtje tonen; de toonsoort is het gevoel dat één van die tonen "thuis" is. In C majeur en a mineur gebruik je dezelfde witte toetsen, maar in het eerste geval voelt C als eindpunt en in het tweede A.
In Nederlandse lesboeken zie je ook G groot voor G majeur en e klein voor e mineur; hoofdletter is majeur, kleine letter mineur. Op de Vlaamse academie worden toonsoorten vaak in do-re-mi genoemd: sol majeur, mi mineur. Meer achtergrond staat op de Wikipedia-pagina over de toonsoort.
Hoe bepaal je de toonsoort van bladmuziek?
De voortekening geeft je twee kandidaten, een majeur- en een mineurtoonsoort; het slot van het stuk beslist welke het is. Werk deze vier stappen af:
- Tel de voortekens. Eén kruis is G majeur of e mineur, twee mollen Bes majeur of g mineur. Bij kruizen ligt de majeurtoonsoort een halve toon boven het laatste kruis; bij mollen is de voorlaatste mol de toonsoort.
- Kijk naar de laatste basnoot of het slotakkoord. Eindigt een stuk met één kruis op G, dan is het G majeur. Eindigt het op E (of een e-mineurakkoord), dan e mineur.
- Kijk naar de eerste maat. Veel stukken beginnen op het akkoord van de tonica. Dat bevestigt wat je bij stap 2 zag.
- Zoek de verhoogde zevende trap. Mineurstukken verhogen vaak de zevende toon met een toevallig voorteken: dis in e mineur, gis in a mineur. Zie je zonder voortekening telkens een gis, dan staat het stuk vrijwel zeker in a mineur.
| Voortekening | Majeur | Mineur | Typisch toevallig teken in mineur |
|---|---|---|---|
| geen | C | a | gis |
| 1 kruis (fis) | G | e | dis |
| 2 kruisen (fis, cis) | D | b | aïs |
| 1 mol (bes) | F | d | cis |
| 2 mollen (bes, es) | Bes | g | fis |
| 3 mollen (bes, es, as) | Es | c | B (met ♮) |
De volledige lijst met alle voortekeningen staat in de kwintencirkel uitgelegd, met een ezelsbruggetje om ze te onthouden.
Hoe hoor je in welke toonsoort een nummer staat?
Op gehoor zoek je eerst de rusttoon, dan of het majeur of mineur is. Je hebt een piano, keyboard of piano-app nodig.
- Luister naar het einde van een refrein. Daar komt de muziek bijna altijd thuis. Neurie de toon die als eindpunt voelt en houd hem vast, ook als de muziek stopt.
- Zoek die toon op het klavier. Druk toetsen in tot er één precies samenvalt met wat je neuriet. Dat is de kandidaat-grondtoon.
- Controleer met de bas. Speel de toon mee met het laatste akkoord van het refrein. Klinkt het als een rustpunt, dan zit je goed. Wringt het, probeer dan de toon een kwint lager of hoger: de dominant wordt vaak voor de tonica aangezien.
- Bepaal majeur of mineur. Speel de grondtoon en zing do-re-mi omhoog. Past de grote terts (mi) bij het nummer, dan is het majeur; past een halve toon lager beter, dan is het mineur.
Drie dingen kunnen je op het verkeerde been zetten:
- Een modulatie. Veel popnummers zetten het laatste refrein een halve of hele toon hoger. Bepaal de toonsoort per deel.
- Een intro of outro die ergens anders begint. Neem het refrein als maatstaf, niet de eerste seconden.
- Een vreemde stemming. Sommige gitaristen stemmen een halve toon lager, en oude opnames lopen soms net iets te hoog of te laag. Dan valt de rusttoon tussen twee toetsen; kies de dichtstbijzijnde.
Oefen met vijf nummers per dag uit je eigen afspeellijst. Schrijf per nummer de grondtoon en majeur of mineur op en controleer daarna op een akkoordensite. Kijk bij een verschil of je de dominant of de relatieve mineur hebt gekozen; dat zijn de twee bekendste vergissingen.
Majeur of mineur: hoe weet je dat?
Majeur of mineur hangt af van de terts boven de grondtoon, niet van de stemming van het nummer. Een snel schema:
- Is de grondtoon gevonden? Zo niet, eerst de stappen hierboven.
- Speel de grondtoon en daarna de toon vier halve tonen hoger (grote terts). Past die bij de melodie: majeur.
- Past de toon drie halve tonen hoger (kleine terts) beter: mineur.
- Twijfel je nog, speel dan de akkoorden I (grondtoon) en V (een kwint hoger) en luister welke versie van het tonica-akkoord, met grote of kleine terts, het nummer laat landen.
Een verdrietig nummer kan in majeur staan en een vrolijk dansnummer in mineur. Hoe je de terts betrouwbaar hoort, staat in majeur en mineur: zo hoor je het verschil.
Welke akkoorden horen bij welke toonsoort?
Bij elke majeurtoonsoort horen zeven akkoorden: één op elke trap van de toonladder, opgebouwd uit tonen van die ladder. Het patroon is in elke majeurtoonsoort hetzelfde: majeur op I, IV en V, mineur op II, III en VI, verminderd op VII.
| Toonsoort | I | II | III | IV | V | VI | VII |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| C majeur | C | Dm | Em | F | G | Am | B verm. |
| G majeur | G | Am | Bm | C | D | Em | Fis verm. |
| D majeur | D | Em | Fism | G | A | Bm | Cis verm. |
| F majeur | F | Gm | Am | Bes | C | Dm | E verm. |
In a mineur zijn dat Am, B verminderd, C, Dm, Em, F en G. In de praktijk wordt het akkoord op de vijfde trap in mineur vaak majeur gemaakt (E in plaats van Em), met de gis als leidtoon naar A. Wat elke trap doet, van rusttoon tot leidtoon, staat in de trappen van een toonladder.
Hoeveel toonsoorten zijn er?
Er zijn 24 toonsoorten die verschillend klinken: 12 majeur en 12 mineur, één op elke toets van het octaaf. Op papier zijn het er 30, omdat er 15 voortekeningen bestaan (geen, 1 tot 7 kruisen, 1 tot 7 mollen) en elke voortekening een majeur- en een mineurtoonsoort heeft.
Het verschil zit in drie paren die hetzelfde klinken maar anders geschreven worden: B en Ces majeur, Fis en Ges majeur, Cis en Des majeur, en hun mineur-tegenhangers gis en as, dis en es, aïs en bes. Componisten kiezen meestal de versie met de minste voortekens.
Wil je een nummer in een andere toonsoort zingen of spelen, dan verschuif je alles evenveel halve tonen. Hoe dat gaat, staat in muziek transponeren.
De toonsoort leren horen met Hearmony
Het avontuur Home Key Harbor in Hearmony traint precies de vaardigheid achter "de toonsoort horen": elke vraag begint met de akkoorden I–IV–V–I in C, D, E of F majeur, daarna klinkt één toon en benoem je de trap in do-re-mi. Je begint met do, mi en sol en voegt stap voor stap re, fa, la en ti toe. In Encore Arena komen trappen en akkoordreeksen samen in de unit "Key and chords".
De interface van Hearmony is voorlopig alleen in het Engels; notennamen kies je als letters of als do-re-mi. Hoe dit past in een breder oefenplan, lees je in de gids muzikaal gehoor trainen. Hearmony staat voor iPhone in de App Store.