HearmonyMuziek transponeren uitgelegd
Transponeren is een muziekstuk in zijn geheel hoger of lager zetten: elke noot en elk akkoord schuift evenveel halve tonen op. Van C naar D gaat alles een hele toon omhoog, dus C wordt D, F wordt G en Am wordt Bm. De melodie blijft herkenbaar, omdat de afstanden tussen de tonen niet veranderen.
In Excel betekent transponeren rijen en kolommen omwisselen. Hier gaat het alleen over muziek.
Wat is transponeren in muziek?
Transponeren is een stuk in een andere toonsoort zetten zonder de melodie of de harmonie te veranderen. Je doet het om drie redenen:
- Voor een stem. Ligt een lied te hoog of te laag voor de zanger, dan zet je het een paar halve tonen lager of hoger.
- Voor een instrument. Op gitaar speelt een lied in G of D veel makkelijker dan in As, omdat je dan open akkoorden kunt gebruiken.
- Voor een transponerend instrument. Een klarinet of saxofoon leest een andere noot dan er klinkt. De partij moet dus verschoven worden om met piano of gitaar samen te spelen.
De Wikipedia-pagina over transponerende instrumenten beschrijft de achtergrond; hieronder staat hoe je het zelf doet.
Hoe transponeer je akkoorden?
Je verschuift elk akkoord evenveel halve tonen en houdt het type gelijk: mineur blijft mineur, een septiemakkoord blijft een septiemakkoord. In vier stappen:
- Bepaal de oude en de nieuwe toonsoort. Weet je de oude niet, kijk dan naar het eerste en laatste akkoord.
- Tel de afstand in halve tonen. Van C naar D is 2 omhoog, van C naar Bes 2 omlaag.
- Verschuif elk akkoord evenveel. Am7 wordt twee halve tonen hoger Bm7, Fsus4 wordt Gsus4.
- Kies de juiste spelling. In F majeur schrijf je Bes, niet Aïs; in E majeur Gism, niet Asm.
Sneller gaat het met trappen: noteer het lied eerst als getallen en vul dan de akkoorden van de nieuwe toonsoort in. C–Am–F–G is in elke majeurtoonsoort I–VI–IV–V. In D wordt dat D–Bm–G–A, in Bes wordt het Bes–Gm–Es–F.
| Toonsoort | I | II | III | IV | V | VI |
|---|---|---|---|---|---|---|
| C | C | Dm | Em | F | G | Am |
| Des | Des | Esm | Fm | Ges | As | Besm |
| D | D | Em | Fism | G | A | Bm |
| Es | Es | Fm | Gm | As | Bes | Cm |
| E | E | Fism | Gism | A | B | Cism |
| F | F | Gm | Am | Bes | C | Dm |
| Fis | Fis | Gism | Aïsm | B | Cis | Dism |
| G | G | Am | Bm | C | D | Em |
| As | As | Besm | Cm | Des | Es | Fm |
| A | A | Bm | Cism | D | E | Fism |
| Bes | Bes | Cm | Dm | Es | F | Gm |
| B | B | Cism | Dism | E | Fis | Gism |
De akkoordnamen staan hier in het Nederlands. Op akkoordensites zie je dezelfde akkoorden als Db, Ebm, F#m, Bb enzovoort. Een akkoord dat niet in de rij past (bijvoorbeeld E in een lied in C), verschuif je gewoon evenveel halve tonen: in D wordt het Fis.
Hoe transponeer je een melodie?
Een melodie transponeer je op dezelfde manier: elke noot gaat hetzelfde interval omhoog of omlaag. Er zijn twee werkwijzen.
- Via het interval. Moet het een grote terts hoger, zet dan elke noot een grote terts hoger. C–D–E wordt E–Fis–Gis. Dit werkt altijd, ook bij melodieën met veel toevallige voortekens.
- Via de trappen (do-re-mi). Schrijf de melodie als trappen en zet die in de nieuwe toonsoort. Vader Jacob begint met do–re–mi–do: in C is dat C–D–E–C, in G wordt het G–A–B–G, in F wordt het F–G–A–F.
Vergeet daarna de voortekening niet: van C naar G komt er een kruis bij (fis), van C naar F een mol (bes). Toevallige voortekens schuiven mee. Een fis in een lied in C wordt in D een gis. Hoe je intervallen telt en benoemt, staat in intervallen in muziek; welke voortekening bij welke toonsoort hoort, zie je in de kwintencirkel.
Transponeer eerst iets wat je uit je hoofd kent, zoals Vader Jacob of Altijd is Kortjakje ziek, naar G, F en D. Speel het daarna zonder blad. Klinkt het goed, dan klopt je transpositie; een verkeerde noot hoor je meteen.
Wat betekent "van C naar Bes transponeren"?
"Van C naar Bes" kan twee dingen betekenen, en ze gaan in tegengestelde richting.
- Een lied in C lager zetten, naar Bes. Alles gaat een hele toon omlaag: C wordt Bes, Dm wordt Cm, F wordt Es, G wordt F en Am wordt Gm. De voortekening krijgt twee mollen.
- Een partij in C schrijven voor een Bes-instrument. Een Bes-klarinet of Bes-trompet klinkt een hele toon lager dan genoteerd. Wil je dat hij een C laat horen, dan schrijf je een D. Je schrijft de partij dus een hele toon hoger; een lied in C komt in D te staan.
Vraagt iemand in een fanfare of harmonie om een partij "in Bes", dan is bijna altijd het tweede bedoeld.
Wat zijn transponerende instrumenten?
Een transponerend instrument klinkt anders dan genoteerd staat. De naam van het instrument vertelt welke toon je hoort als er een C op het blad staat: een klarinet in Bes speelt een geschreven C en je hoort een Bes.
| Instrument | Stemming | Klinkt ten opzichte van het blad | Partij schrijven vanuit concerttoonhoogte |
|---|---|---|---|
| Klarinet, trompet, bugel, sopraansax | Bes | grote secunde lager | grote secunde hoger (C → D) |
| Tenorsaxofoon | Bes | grote none lager (octaaf + grote secunde) | grote none hoger |
| Altsaxofoon | Es | grote sext lager | grote sext hoger (C → A) |
| Baritonsaxofoon | Es | octaaf + grote sext lager | octaaf + grote sext hoger |
| Es-klarinet | Es | kleine terts hoger | kleine terts lager (C → A) |
| Hoorn | F | reine kwint lager | reine kwint hoger (C → G) |
| Gitaar, basgitaar, contrabas | C | octaaf lager | octaaf hoger |
| Piccolo | C | octaaf hoger | octaaf lager |
Gitaar, bas en piccolo heten soms "octaaftransponerend": de notennamen blijven gelijk, alleen het octaaf verschuift. Ze staan erbij omdat je ze in partituren met een kleine 8 onder of boven de sleutel ziet.
Hoe transponeer je met een capo op gitaar?
Een capo verhoogt alles wat je speelt met één halve toon per fret. Je speelt dezelfde greepjes, maar het lied klinkt hoger.
- Capo op fret 2 met C-greepjes: het lied klinkt in D.
- Capo op fret 3 met G-greepjes: het lied klinkt in Bes.
- Capo op fret 1 met E-greepjes: het lied klinkt in F.
Andersom: staat een lied in Es en wil je makkelijke greepjes, kies dan D-greepjes met de capo op 1 of C-greepjes met de capo op 3.
Waarom klinkt een getransponeerd lied hetzelfde?
Een getransponeerd lied klinkt hetzelfde omdat je geheugen vooral afstanden opslaat, niet losse toonhoogtes. Vader Jacob is "twee stapjes omhoog en terug naar het begin", in welke toonsoort ook. Daarom herken je een lied meteen, ook als iemand het hoger of lager inzet.
Helemaal gelijk is het niet. Een lied klinkt lager donkerder en hoger helderder, en op gitaar of strijkinstrumenten verandert de klankkleur omdat er andere snaren meeklinken. Wie absoluut gehoor heeft, hoort de toonsoortwissel direct. Voor de meeste mensen is relatief horen juist de vaardigheid die transponeren op gehoor mogelijk maakt.
Relatief horen oefenen in Hearmony
Transponeren op gehoor lukt pas als je trappen en akkoordfuncties herkent, los van de toonsoort. Dat oefen je in Hearmony. In Home Key Harbor klinkt elke vraag eerst I–IV–V–I in C, D, E of F majeur, daarna één toon, en benoem je de trap in do-re-mi. In Progression Highway hoor je akkoordreeksen als I–IV–V en I–V–VI–IV in verschillende toonsoorten en benoem je ze als getallen. De gratis side quest Chord Numbers legt uit wat die getallen betekenen.
Hearmony transponeert geen bladmuziek en de interface is voorlopig alleen in het Engels. Hoe je de toonsoort van een nummer vindt voordat je transponeert, staat in toonsoort bepalen, en de volledige leerroute in de gids muzikaal gehoor trainen. Hearmony staat in de App Store.