HearmonyDe notenbalk uitgelegd
Een notenbalk bestaat uit vijf horizontale lijnen met vier tussenruimtes, geteld van onder naar boven. Elke noot staat op een lijn of in een tussenruimte: hoe hoger op de balk, hoe hoger de toon. Welke noot bij welke plek hoort, bepaalt de sleutel aan het begin van de balk.
Wat is een notenbalk?
De notenbalk is het raster waarop muziek wordt genoteerd: verticaal lees je de toonhoogte, horizontaal de tijd, van links naar rechts. Vaak zeg je kortweg "balk"; in het Engels heet hij staff of stave.
Elke stap op de balk, van een lijn naar de tussenruimte erboven, is één letter verder in het muziekalfabet: C D E F G A B. Van de ene lijn naar de volgende lijn sla je dus een letter over. Op de balk staan verder de sleutel, de voortekening, de maatsoort en de maatstrepen die het stuk in maten verdelen. De Nederlandse Wikipedia-pagina over de notenbalk geeft de historische achtergrond.
Hoeveel lijnen heeft een notenbalk?
Een notenbalk heeft vijf lijnen en vier tussenruimtes. De lijnen tel je altijd van onder naar boven: de onderste lijn is de eerste, de bovenste de vijfde.
Er bestaan uitzonderingen. Gregoriaans gezang wordt traditioneel op een balk van vier lijnen genoteerd, en slagwerk zonder vaste toonhoogte staat soms op één lijn. Gitaartabulatuur heeft zes lijnen, maar dat is geen notenbalk: elke lijn staat daar voor een snaar, niet voor een toonhoogte.
Welke noten staan op de lijnen en in de tussenruimtes?
Welke noten op de lijnen en in de tussenruimtes staan, hangt af van de sleutel. De twee sleutels die je het vaakst ziet zijn de vioolsleutel (G-sleutel) en de bassleutel (F-sleutel). In Vlaanderen heten ze ook solsleutel en fa-sleutel.
| Plek op de balk | Vioolsleutel | Bassleutel |
|---|---|---|
| 5e lijn (boven) | F | A |
| 4e tussenruimte | E | G |
| 4e lijn | D | F |
| 3e tussenruimte | C | E |
| 3e lijn | B | D |
| 2e tussenruimte | A | C |
| 2e lijn | G | B |
| 1e tussenruimte | F | A |
| 1e lijn (onder) | E | G |
De vioolsleutel krult om de tweede lijn: daar staat de G. De twee puntjes van de bassleutel liggen om de vierde lijn: daar staat de F. Waarom er meerdere sleutels zijn en wie de C-sleutel leest, staat in sleutels in muziek.
Lees een onbekende noot nooit door vanaf de onderste lijn te tellen. Zoek de dichtstbijzijnde noot die je zeker kent, zoals de G op de tweede lijn, en tel vanaf daar.
Wat zijn hulplijnen?
Hulplijnen zijn korte extra lijntjes boven of onder de balk voor noten die buiten de vijf lijnen vallen. Ze werken precies als de gewone lijnen: om en om een noot op het lijntje en een noot ertussen.
| Plek | Vioolsleutel | Bassleutel |
|---|---|---|
| 2e hulplijn boven | C | E |
| 1e hulplijn boven | A | C (centrale C) |
| net boven de balk | G | B |
| net onder de balk | D | F |
| 1e hulplijn onder | C (centrale C) | E |
| 2e hulplijn onder | A | C |
Valt een passage heel hoog of heel laag, dan gebruiken componisten liever het teken 8va: speel alles een octaaf hoger dan genoteerd. Onder de noten (8vb) betekent het een octaaf lager. Zo blijft de balk leesbaar zonder vijf hulplijnen boven elkaar.
Waarom heeft piano twee notenbalken?
Piano heeft twee notenbalken omdat het klavier te groot is voor één balk. De bovenste balk staat meestal in de vioolsleutel en is voor de rechterhand, de onderste in de bassleutel voor de linkerhand. Een accolade aan het begin verbindt ze tot één systeem.
De centrale C staat precies tussen de twee balken: op de eerste hulplijn onder de vioolsleutel én op de eerste hulplijn boven de bassleutel. Het is dezelfde toets, de C die het dichtst bij het midden van het klavier ligt. Hoe je die en alle andere toetsen vindt, staat in pianotoetsen en hun noten.
Ook orgel, harp en marimba gebruiken zo'n dubbele balk. Orgelmuziek heeft vaak nog een derde balk voor het pedaal.
Hoe lees je een notenbalk als beginner?
Je leest een notenbalk het makkelijkst met drie vaste stappen per noot: lijn of tussenruimte, welke ankernoot dichtbij, dan de naam.
- Kijk of de noot op een lijn of in een tussenruimte staat. Op een lijn loopt de lijn door het bolletje heen.
- Zoek de dichtstbijzijnde noot die je zeker kent, bijvoorbeeld de G op de tweede lijn of de centrale C.
- Tel in stappen naar de noot: elke plek omhoog is één letter verder, elke plek omlaag één letter terug.
Na een paar weken herken je de plekken zonder te tellen. Een plan van 21 dagen met ezelsbruggetjes en een zelftest staat in noten leren lezen als beginner. Vanaf daar is ritme de volgende stap: hoe lang een noot duurt, zie je aan de vorm van de noot, uitgelegd in notenwaarden.
Waar vind je een lege notenbalk?
Een lege notenbalk koop je als muziekschrift in de boekhandel of muziekwinkel, of je maakt hem zelf. Met het gratis notatieprogramma MuseScore maak je een lege partituur in de sleutel die je wilt en exporteer je die als PDF om te printen.
Kies voor oefenen een balk met ruime lijnafstand. Grote noten tekenen gaat makkelijker, en je ziet beter of een noot op of tussen de lijnen staat.
Lijnen en tussenruimtes oefenen in Hearmony
In Hearmony oefen je de notenbalk in het gratis zijpad Note Reading. Het onderdeel Lines and spaces laat noten in de vioolsleutel zien die je benoemt, met de lijnen en tussenruimtes als vertrekpunt en de centrale C op het hulplijntje eronder. Je hoort de noten op een gesamplede vleugel, en je kiest of de namen als letters of als do-re-mi verschijnen.
De interface van Hearmony is voorlopig alleen in het Engels. Hearmony is er voor iPhone in de App Store; meer over je gehoor trainen lees je in muzikaal gehoor trainen.