HearmonyNotenwaarden en rusten op een rij
In een 4/4-maat duurt een hele noot 4 tellen, een halve noot 2 tellen, een kwartnoot 1 tel, een achtste noot een halve tel en een zestiende noot een kwart tel. Bij elke notenwaarde hoort een rust die even lang duurt. Een punt achter een noot maakt hem de helft langer: een gepunteerde halve noot duurt dus 3 tellen.
Welke notenwaarden zijn er?
Elke notenwaarde duurt half zo lang als de vorige. Je herkent ze aan drie dingen: is de kop open of dicht, heeft de noot een stok, en hoeveel vlaggen (of balken) heeft die stok?
| Notenwaarde | Hoe hij eruitziet | Tellen in 4/4 | Engels (VS / VK) |
|---|---|---|---|
| Hele noot | Open kop, geen stok | 4 | whole note / semibreve |
| Halve noot | Open kop met stok | 2 | half note / minim |
| Kwartnoot | Dichte kop met stok | 1 | quarter note / crotchet |
| Achtste noot | Dichte kop, stok met 1 vlag | ½ | eighth note / quaver |
| Zestiende noot | Dichte kop, stok met 2 vlaggen | ¼ | sixteenth note / semiquaver |
Staan er meerdere achtsten of zestienden naast elkaar, dan worden de vlaggen vaak vervangen door een balk: twee achtsten met één balk, vier zestienden met twee balken. De Engelse namen zijn handig omdat veel apps en video's die gebruiken. De Britse namen zie je vooral in examens en oudere boeken.
De taartverdeling
Denk aan één taart die een hele maat in 4/4 voorstelt. De hele noot is de hele taart. Snijd je hem in tweeën, dan heb je 2 halve noten; in vieren, 4 kwartnoten; in achten, 8 achtsten; in zestienen, 16 zestienden. Elke snee maakt de stukken twee keer zo klein, en dat is de hele logica van notenwaarden. Wat in dat schema niet past, zoals drie gelijke noten in de tijd van twee, noteer je als triool.
Hoe zien de rusten eruit?
Elke rust duurt precies zo lang als de noot met dezelfde naam. Tijdens een rust speel je niet, maar je blijft wel tellen.
| Rust | Hoe hij eruitziet | Tellen in 4/4 |
|---|---|---|
| Hele rust | Zwart blokje dat onder de vierde lijn hangt | 4 (of een hele maat) |
| Halve rust | Zwart blokje dat op de middelste lijn ligt | 2 |
| Kwartrust | Kronkel, een beetje als een bliksemschicht | 1 |
| Achtste rust | Schuin streepje met één krulletje, als een 7 | ½ |
| Zestiende rust | Schuin streepje met twee krulletjes | ¼ |
De hele en halve rust lijken op elkaar. Ezelsbruggetje: de hele rust is zwaarder en hangt dus aan de lijn; de halve rust is lichter en ligt erop, als een hoedje. Let ook op: een hele rust betekent in elke maatsoort "deze hele maat rust", dus ook in een 3/4-maat, waar hij 3 tellen duurt.
Wat betekent een punt achter een noot?
Een punt achter een noot of rust maakt hem de helft langer. Een gepunteerde noot duurt dus anderhalf keer zijn gewone waarde.
| Gepunteerde noot | Rekensom | Tellen in 4/4 |
|---|---|---|
| Gepunteerde halve noot | 2 + 1 | 3 |
| Gepunteerde kwartnoot | 1 + ½ | 1½ |
| Gepunteerde achtste noot | ½ + ¼ | ¾ |
De gepunteerde kwart komt bijna altijd samen met een achtste voor, zodat ze samen 2 tellen vullen. Tel dat zo: de gepunteerde kwart begint op "1" en klinkt door over "en" en "2"; de achtste valt op de "en" na 2. Hardop: 1 – en – 2 – en, waarbij je alleen op de vetgedrukte tellen klapt.
Een dubbele punt voegt de helft en daarna nog een kwart toe: een dubbel gepunteerde halve noot duurt 2 + 1 + ½ = 3½ tellen. Verwar de punt niet met een overbindingsboog. Die verbindt twee noten van dezelfde toonhoogte tot één lange noot, ook over een maatstreep heen, zodat je ze samen telt.
Hoe tel je notenwaarden?
Je telt notenwaarden door de tel hardop te zeggen en de kleinere waarden ertussen te passen. In 4/4 tel je "1 – 2 – 3 – 4"; voor achtsten zet je er "en" tussen: "1 en 2 en 3 en 4 en".
- Kwartnoot: één klap per tel.
- Halve noot: klap op 1, houd vast tijdens 2.
- Hele noot: klap op 1, houd vast tijdens 2, 3 en 4.
- Achtsten: klap op de tel en op de "en".
- Zestienden: vier per tel; veel methodes tellen "1 e en e".
Veel muziekscholen gebruiken daarnaast ritmetaal uit de Kodály-methode: "ta" voor een kwart, "ti-ti" voor twee achtsten, "ta-a" voor een halve noot, "ta-a-a-a" voor een hele en "ti-ri-ti-ri" voor vier zestienden. Dat is makkelijker te zingen dan cijfers. Wat het bovenste en onderste getal van een maatsoort betekenen, en waarom de kwartnoot in 6/8 niet de tel is, staat in maatsoorten uitgelegd.
Hoe oefen je notenwaarden? Vijf klapoefeningen
Zet een metronoom op 70 tot 80 bpm, tik met je voet op elke tel en klap het ritme. Elke regel is één maat in 4/4; doe elke oefening vier keer achter elkaar zonder te stoppen.
- Kwart en halve: ta – ta – ta-a. Klap op 1, 2 en 3; houd tel 4 vast.
- Hele noot en rust: een maat ta-a-a-a, dan een maat hele rust. Tel de rustmaat hardop door.
- Achtsten: ti-ti – ti-ti – ta – ta. Je voet blijft gelijk, je handen gaan twee keer zo snel.
- Kwartrusten: ta – rust – ta – rust. Draai je handen open op de rust, zodat je die tel ook voelt.
- Gepunteerd: gepunteerde kwart + achtste, twee keer: klap op 1, op "en" na 2, op 3 en op "en" na 4.
De drie meest gemaakte fouten: rusten te kort maken (je begint te vroeg weer), een gepunteerde kwart als 2 tellen spelen, en de hele en halve rust door elkaar halen. Tellen met je voet lost de eerste twee op.
Klap een regel uit een liedje dat je kent, zonder melodie, en schrijf de notenwaarden erbij. Vader Jacob begint met vier kwartnoten: "Va – der – Ja – cob".
Meer over tel, maat en tempo samen staat in ritme in muziek. De volledige uitleg met figuren vind je ook op Wikipedia onder nootwaarde.
Notenwaarden horen in Hearmony
Notenwaarden lezen is één ding; ze horen is wat je helpt bij samenspelen en op gehoor spelen. In Hearmony oefen je dat in het avontuur Rhythm Ranch. De unit "Quarter notes" draait om eenvoudige tellen en rusten, "Eighth notes" om de snellere paren. Je hoort een ritme en kiest het juiste ritmeplaatje, waarin elke stip een klap is en elk gat een rust, of je tikt het ritme na op een pad. Bladmuziek met noten en rusten leest de app niet.
De interface van Hearmony is voorlopig alleen in het Engels. Waar ritme past in de hele leervolgorde van gehoortraining, lees je in muzikaal gehoor trainen.