HearmonyWelke sleutels zijn er in muziek?
Een sleutel aan het begin van de notenbalk legt vast welke noot op welke lijn staat; pas daarna kun je de andere noten lezen. Er zijn drie soorten: de G-sleutel (vioolsleutel), de F-sleutel (bassleutel) en de C-sleutel, die als alt- of tenorsleutel wordt gebruikt. Welke sleutel je leest, hangt af van hoe hoog of laag je instrument klinkt.
Wat doet een sleutel op de notenbalk?
Een sleutel geeft één lijn van de notenbalk een vaste noot. Alle andere noten tel je vanaf die lijn: een plek hoger is een letter verder, een plek lager een letter terug. Zonder sleutel is een noot op de tweede lijn dus niets; met een vioolsleutel is het een G, met een bassleutel een B.
De vorm van de drie sleutels komt van letters. De vioolsleutel is een sierlijke G, de bassleutel een F en de C-sleutel een C. De Wikipedia-pagina over sleutels laat zien hoe die letters in de loop van de eeuwen hun huidige vorm kregen.
| Sleutel | Ook genoemd | Legt vast | Wie leest hem |
|---|---|---|---|
| Vioolsleutel | G-sleutel, solsleutel (Vlaanderen) | G boven de centrale C op de 2e lijn | viool, fluit, hobo, klarinet, saxofoon, trompet, hoge stemmen, gitaar, rechterhand piano |
| Bassleutel | F-sleutel, fa-sleutel (Vlaanderen) | F onder de centrale C op de 4e lijn | cello, contrabas, fagot, trombone, tuba, basgitaar, lage stemmen, linkerhand piano |
| Altsleutel | C-sleutel, do-sleutel (Vlaanderen) | centrale C op de 3e lijn | altviool |
| Tenorsleutel | C-sleutel op de 4e lijn | centrale C op de 4e lijn | cello, fagot en trombone in hoge passages |
Hoe lees je de vioolsleutel?
De vioolsleutel lees je vanaf de G op de tweede lijn, de lijn waar de krul van de sleutel omheen draait. De lijnen zijn van onder naar boven E G B D F, de tussenruimtes F A C E. De centrale C staat op een hulplijntje onder de balk.
Gitaar wordt ook in de vioolsleutel genoteerd, maar klinkt een octaaf lager dan geschreven. Partijen voor tenorstem staan vaak in een vioolsleutel met een klein 8'je eronder: dat betekent hetzelfde, een octaaf lager zingen. Een stappenplan om de vioolsleutel te leren lezen staat in noten leren lezen als beginner, en alle plekken op de balk in de notenbalk uitgelegd.
Wanneer gebruik je de bassleutel?
De bassleutel gebruik je voor alles wat onder de centrale C klinkt. De twee puntjes van de sleutel liggen om de vierde lijn: daar staat de F. De lijnen zijn van onder naar boven G B D F A, de tussenruimtes A C E G.
Pianisten lezen de bassleutel voor de linkerhand; cellisten, contrabassisten, fagottisten, trombonisten en bassisten lezen bijna alleen in deze sleutel. Een truc om van de vioolsleutel naar de bassleutel over te stappen, met ezelsbruggetjes en een oefenblad, staat in de bassleutel leren lezen.
Wie leest de C-sleutel?
De C-sleutel wordt vooral door altviolisten gelezen: hun hele repertoire staat in de altsleutel, met de centrale C op de middelste lijn. De sleutel ziet eruit als twee gespiegelde C's met een punt in het midden, en dat midden wijst de lijn aan waar de centrale C staat.
Dezelfde sleutel kan op een andere lijn staan. Op de vierde lijn heet hij tenorsleutel; die lezen cellisten, fagottisten en trombonisten als hun partij hoog wordt. In oude edities en bij vocale muziek van vóór de twintigste eeuw kom je de C-sleutel ook op de eerste lijn tegen (sopraansleutel) en op de tweede lijn (mezzosopraansleutel).
Daarnaast bestaat de neutrale sleutel voor slagwerk: twee dikke verticale strepen. Die legt geen toonhoogte vast; elke lijn of tussenruimte staat voor een ander instrument van het drumstel.
Dezelfde melodie in drie sleutels
Het begin van Vader Jacob in C majeur is C–D–E–C, vanaf de centrale C. Zo staan die vier noten in elke sleutel:
| Noot | Vioolsleutel | Altsleutel | Bassleutel |
|---|---|---|---|
| C (centrale C) | 1e hulplijn onder de balk | 3e lijn | 1e hulplijn boven de balk |
| D | net onder de 1e lijn | 3e tussenruimte | net boven de 1e hulplijn |
| E | 1e lijn | 4e lijn | 2e hulplijn boven de balk |
| C | 1e hulplijn onder de balk | 3e lijn | 1e hulplijn boven de balk |
Het klinkt drie keer precies hetzelfde. Alleen in de altsleutel staan de noten midden in de balk; in de viool- en bassleutel heb je hulplijnen nodig. Dat is meteen de reden waarom er meerdere sleutels zijn.
Waarom zijn er verschillende sleutels?
Er zijn verschillende sleutels zodat de noten van elk instrument zo veel mogelijk op de vijf lijnen passen. Een cellopartij in de vioolsleutel zou vol hulplijnen onder de balk staan, een fluitpartij in de bassleutel vol hulplijnen erboven. Hulplijnen lezen is traag en foutgevoelig.
Daarom kiest elk instrument de sleutel die bij zijn bereik past, en wisselen instrumenten met een groot bereik, zoals cello, fagot en piano, van sleutel als de muziek hoog of laag gaat. Voor jou als lezer betekent het: leer eerst de sleutel van je eigen instrument goed, en voeg pas daarna een tweede toe.
Leer elke nieuwe sleutel via de noot die hij vastlegt: de G bij de vioolsleutel, de F bij de bassleutel, de centrale C bij de C-sleutel. Tel vanaf die ene noot in plaats van een hele nieuwe reeks te stampen.
Noten lezen en horen in Hearmony
Hearmony oefent noten lezen in de vioolsleutel, in het gratis zijpad Note Reading: lijnen en tussenruimtes, de toetsen op het klavier en de kruizen. Daarnaast traint Hearmony je gehoor, van intervallen tot akkoorden, zodat je een noot niet alleen herkent op de balk maar ook hoort hoe hij klinkt. Hoe die gehoortraining is opgebouwd, staat in muzikaal gehoor trainen.
De interface van Hearmony is voorlopig alleen in het Engels. Hearmony is er voor iPhone in de App Store.