HearmonyWat is een melodie?
Een melodie is een reeks tonen na elkaar, elk met een eigen hoogte en lengte, die je als één geheel hoort. Het is het deel van een liedje dat je neuriet of fluit. Onder de melodie klinkt meestal harmonie (akkoorden, tonen tegelijk), en ritme bepaalt wanneer en hoe lang elke toon klinkt.
Wat is een melodie?
Een melodie is een herkenbare lijn van opeenvolgende tonen, waarbij toonhoogte en ritme samen de vorm bepalen. Het woord komt van het Griekse melōidia, zang (zie ook melodie op Wikipedia). Dezelfde tonen met een ander ritme geven een andere melodie, en hetzelfde ritme met andere tonen ook.
Een melodie draait om verhoudingen, niet om vaste tonen. Altijd is Kortjakje ziek herken je of het nu begint op C (C C G G A A G) of op F (F F C C D D C): de sprongen en stappen blijven gelijk. Daarom kun je een liedje hoger of lager zingen zonder dat het een ander liedje wordt. Dat verplaatsen heet transponeren.
Wat is het verschil tussen melodie en harmonie?
Melodie is tonen na elkaar, harmonie is tonen tegelijk. De melodie is de lijn die je zingt; de harmonie is de akkoordenbegeleiding eronder, op piano of gitaar. Ritme is de derde bouwsteen: de tijd waarin dat allemaal gebeurt. In één schema, met de eerste regel van Altijd is Kortjakje ziek in C majeur:
| Melodie | Harmonie | Ritme | |
|---|---|---|---|
| Wat het is | Tonen na elkaar | Tonen tegelijk (akkoorden) | De tijdsindeling: tel, lengte, accent |
| Hoe je het hoort | Als een lijn die je kunt meezingen | Als kleur onder de lijn: helder, donker, gespannen | Als puls waarop je meeklapt |
| In Kortjakje | C C G G A A G | C-akkoord, dan F, dan weer C | Zes gelijke tellen en een lange slotnoot |
De grens is niet altijd scherp. Zing je Vader Jacob als canon, dan zingt iedereen dezelfde melodie, maar omdat de stemmen na elkaar invallen, klinken ze samen als harmonie.
Waaruit bestaat een melodie?
Een melodie bestaat uit vier bouwstenen: de contour, stappen en sprongen, het ritme en het motief. Met deze vier kun je elke melodie beschrijven.
- Contour: de vorm van de lijn. Gaat de melodie omhoog, omlaag, als een boog of zigzaggend?
- Stappen en sprongen: een stap is een buurtoon in de toonladder (C–D), een sprong is groter (C–G). Melodieën met veel stappen zijn makkelijk te zingen; sprongen vallen op.
- Ritme: lange en korte tonen, en waar de nadruk ligt.
- Motief: een kort, herkenbaar groepje tonen dat terugkomt, vaak op een andere hoogte. Een paar motieven samen vormen een frase, als een zin in taal.
Drie bekende melodieën laten zien hoe verschillend die bouwstenen kunnen zijn:
| Melodie | Noten (vanaf C of origineel) | Contour | Wat opvalt |
|---|---|---|---|
| Ode an die Freude (Beethoven, Negende symfonie) | E E F G G F E D C C D E E D D | Boog omhoog en omlaag | Bijna alleen stappen, daardoor makkelijk mee te zingen |
| Altijd is Kortjakje ziek | C C G G A A G, F F E E D D C | Sprong omhoog, dan trapsgewijs terug | Eén grote sprong (reine kwint), daarna stappen naar de grondtoon C |
| Vijfde symfonie (Beethoven), begin | G G G Es, F F F D (c mineur) | Twee keer dalend | Een motief van vier tonen (kort-kort-kort-lang) dat meteen een stap lager terugkomt |
Beethoven schreef het thema van Ode an die Freude in D majeur; hier staat het vanaf C, zodat je het op de witte toetsen kunt naspelen. De sprong in Kortjakje en andere intervallen leer je herkennen met de lijst in intervallen herkennen met liedjes.
Waarom blijft een melodie hangen?
Een melodie blijft hangen als ze herhaling, een duidelijke vorm en net één verrassing combineert. Onderzoekers van Goldsmiths, University of London vergeleken 100 popnummers die mensen vaak als "oorwurm" noemden met 100 vergelijkbare nummers die niemand noemde. De oorwurmen hadden vaker een gangbare contour, vaak eerst omhoog en dan omlaag, maar met een minder gebruikelijk verloop tussen de hoogste en laagste punten, en ze hadden gemiddeld een sneller tempo (Jakubowski e.a., 2017).
Je hoort dezelfde ingrediënten in de voorbeelden hierboven: het motief van de Vijfde komt meteen terug, Ode an die Freude herhaalt bijna dezelfde frase, en Kortjakje eindigt waar het begon, op de grondtoon C. Die terugkeer naar de grondtoon geeft een gevoel van "thuis"; meer daarover in wat is een toonsoort.
Hoe maak je zelf een melodie?
Een eigen melodie begint met een kort motief dat je herhaalt en varieert. Zo ga je te werk op een piano of keyboard:
- Kies C majeur, dan gebruik je alleen witte toetsen.
- Bedenk een motief van drie of vier tonen, bijvoorbeeld E D C D.
- Herhaal het motief, en verplaats het daarna een stap hoger (F E D E).
- Voeg één sprong toe op een belangrijk moment, bijvoorbeeld naar de hoge C.
- Eindig op de grondtoon C, dan klinkt de melodie af.
Zing of neurie je melodie hardop: wat moeilijk te zingen is, onthoudt een luisteraar ook moeilijk.
Hoe train je je gehoor voor melodieën?
Je gehoor voor melodieën train je door steeds preciezer te benoemen wat een melodie doet: eerst de richting, dan de afstanden, dan de hele lijn.
- Contour tekenen: luister naar vier of vijf tonen en teken met je vinger de lijn: omhoog, omlaag of zigzag.
- Tellen: hoeveel tonen hoorde je?
- Stap of sprong: benoem bij elke volgende toon of het een buurtoon is of een sprong.
- Afmaken: laat iemand een bekend liedje spelen en stoppen, en zing of speel de volgende toon.
- Naspelen: zoek de melodie op een keyboard; het stappenplan staat in op gehoor spelen leren.
Melodieën passen in een bredere volgorde van gehoortraining, na hoger en lager en de intervallen. Die volgorde staat in muzikaal gehoor trainen.
Melodieën oefenen met Hearmony
Hearmony is een iPhone-app voor gehoortraining met een eigen avontuur voor melodieën: Melody Meadow. Daar hoor je de vorm van een melodie, maak je bekende liedjes af ("Finish the tune") en speel je korte melodieën na op een klavier in beeld, van twee tonen tot de hele toonladder. Mystery Tune geeft elke dag een nieuw raadsel: herken een melodie aan vier aanwijzingen.
In Song Studio staan meer dan zestig liedjes uit het publieke domein, waaronder Für Elise, het Zwanenmeer en Jingle Bells. De interface is voorlopig alleen in het Engels. Je vindt Hearmony in de App Store.