HearmonyKruizen, mollen en voortekens uitgelegd
Een kruis (♯) maakt een noot een halve toon hoger, een mol (♭) een halve toon lager. In het Nederlands krijgt de notennaam dan -is of -es: C met een kruis is cis, D met een mol is des, en B met een mol is bes. Kruizen staan in de voortekening altijd in de volgorde F C G D A E B, mollen precies andersom: B E A D G C F.
Wat is een kruis en wat is een mol?
Kruis en mol zijn wijzigingstekens: ze schuiven een noot een halve toon op. Een halve toon is op de piano de eerstvolgende toets, wit of zwart. Cis is dus de zwarte toets rechts van C, en bes de zwarte toets links van B.
- Kruis (♯): een halve toon hoger. F wordt fis.
- Mol (♭): een halve toon lager. E wordt es.
- Herstellingsteken (♮): haalt een kruis of mol weer weg. Daarover verderop meer.
Een kruis of mol is niet altijd een zwarte toets. Tussen E en F en tussen B en C zit geen zwarte toets, dus eïs is dezelfde toets als F, bis dezelfde als C, fes dezelfde als E en ces dezelfde als B. Die noten zie je niet vaak, maar ze bestaan, omdat de spelling van een noot afhangt van de toonsoort.
Hoe heten noten met een kruis of mol?
Bij een kruis zet je -is achter de letter, bij een mol -es. Er zijn twee uitzonderingen op de mollen, omdat de regel daar een rare klinkerstapeling zou geven: es (niet "ees") en as (niet "aes").
| Stamtoon | Met kruis | Met mol | In do-re-mi (Vlaanderen) | Engels (apps, akkoordsites) |
|---|---|---|---|---|
| C | cis | ces | do kruis / do mol | C♯ / C♭ |
| D | dis | des | re kruis / re mol | D♯ / D♭ |
| E | eïs | es | mi kruis / mi mol | E♯ / E♭ |
| F | fis | fes | fa kruis / fa mol | F♯ / F♭ |
| G | gis | ges | sol kruis / sol mol | G♯ / G♭ |
| A | aïs | as | la kruis / la mol | A♯ / A♭ |
| B | bis | bes | si kruis / si mol | B♯ / B♭ |
In Nederland lees je de noten meestal als letters, op de Vlaamse academie meestal als do-re-mi. Op akkoordensites en in Engelstalige apps zie je Eb of E♭ waar jij es zegt, en F#m waar jij fis mineur zegt. Duitse bladmuziek gebruikt H voor onze B en B voor onze bes; dat verschil staat verder uitgelegd bij do re mi en de notennamen.
Er bestaan ook dubbele tekens. Een dubbelkruis (𝄪) verhoogt twee halve tonen en geeft -isis (fisis, cisis), een dubbelmol (𝄫) verlaagt twee halve tonen en geeft -eses (ceses, deses), met weer de korte vormen eses en asas. Je komt ze vooral tegen in toonsoorten met veel voortekens.
Cis en des zijn dezelfde toets, maar niet dezelfde noot op papier. In D majeur schrijf je fis en cis, nooit ges en des, omdat elke letter in een toonladder één keer voorkomt. Waarom die spelling ook voor intervallen telt (C–Es is een kleine terts, C–Dis een overmatige secunde), staat bij intervallen in muziek.
Wat zijn vaste en toevallige voortekens?
Vaste voortekens staan aan het begin van elke notenbalk, direct na de sleutel, en gelden voor het hele stuk. Toevallige voortekens staan direct voor één noot en gelden alleen tot het einde van die maat.
| Vast voorteken (voortekening) | Toevallig voorteken | |
|---|---|---|
| Waar | Begin van elke balk, na de sleutel | Direct voor de noot |
| Hoe lang | Het hele stuk, tot de voortekening verandert | Tot de volgende maatstreep |
| Welke octaven | Alle octaven | Alleen die noot op die hoogte |
| Voorbeeld | Eén kruis op de bovenste lijn: elke F is fis (G majeur of e mineur) | Een gis in a mineur, alleen in deze maat |
Er is één uitzondering op de maatstreep: is een noot met een toevallig voorteken overgebonden naar de volgende maat, dan blijft het teken gelden zolang die noot doorklinkt. De precieze regels staan op de Wikipedia-pagina over wijzigingstekens. Soms zet een componist voor de zekerheid nog een teken tussen haakjes in de volgende maat; dat is alleen een geheugensteun.
In welke volgorde staan kruizen en mollen?
Kruizen staan altijd in de volgorde fis, cis, gis, dis, aïs, eïs, bis. Mollen staan in de omgekeerde volgorde: bes, es, as, des, ges, ces, fes. Een stuk met twee kruisen heeft dus fis en cis, met drie mollen bes, es en as.
Een ezelsbruggetje voor de volgorde is één zin met de beginletters F C G D A E B. Je kunt er zelf een bedenken; deze zelfbedachte zin is een voorbeeld:
Frits Cor Gaat Dansen Als Een Beer
Van voor naar achter gelezen heb je de kruizen, van achter naar voor de mollen. De eerste vier mollen spellen bovendien het Engelse woord BEAD (kraal), wat sommige mensen makkelijker onthouden.
Uit de voortekening haal je ook de toonsoort:
- Kruizen: een halve toon boven het laatste kruis ligt de majeurtoonsoort. Laatste kruis cis: D majeur.
- Mollen: de voorlaatste mol is de majeurtoonsoort. Bes, es, as, des: voorlaatste is as, dus As majeur. Eén mol is F majeur.
- Dezelfde voortekening hoort ook bij een mineurtoonsoort, drie halve tonen lager: twee kruisen is D majeur of b mineur.
Waarom die volgorde zo is, en hoe alle toonsoorten met hun voortekens in één schema passen, zie je in de kwintencirkel uitgelegd.
Wat doet een herstellingsteken?
Een herstellingsteken (♮) maakt een kruis of mol ongedaan, zodat de gewone stamtoon klinkt. Staat het stuk in F majeur (één mol, bes), dan maakt een herstellingsteken voor een B die noot tot B, tot het einde van de maat.
Het herstellingsteken werkt ook binnen een maat: staat er eerst een fis met een toevallig kruis en twee noten later een F met ♮, dan speel je daar weer F. Bij een wisseling van toonsoort halverwege een stuk zie je soms een rijtje herstellingstekens: die schrappen de oude voortekens.
Welke fouten maken beginners met kruizen en mollen?
De meeste fouten zitten in de geldigheid van een teken, niet in de tekens zelf. Let op deze vijf:
- Vaste voortekens vergeten in een ander octaaf. Het kruis staat op de bovenste lijn, maar geldt ook voor de F in de onderste tussenruimte.
- Een toevallig teken laten doorlopen. Na de maatstreep is het weg, behalve bij een overbinding.
- "Ees" en "aes" zeggen. Het is es en as.
- Eïs zoeken op een zwarte toets. Eïs is de witte toets F.
- Mollen en kruizen mengen in één toonladder. Een majeurtoonladder heeft óf kruizen óf mollen, nooit allebei.
Zelftest. Hoe heet: (1) G met een kruis, (2) A met een mol, (3) B met een mol, (4) E met een kruis? Welke toonsoort hoort bij (5) drie kruisen en (6) twee mollen? Antwoorden: gis, as, bes, eïs (de toets F), A majeur of fis mineur, Bes majeur of g mineur.
Kruizen oefenen in Hearmony
In Hearmony zit notenlezen in de gratis side quest Note Reading. Het laatste deel, "Sharps and the whole staff", laat de zwarte toetsen een ♯-naam krijgen en gebruikt de hele balk. In het avontuur Note Memory Mountain leer je daarna noten op gehoor te benoemen, eerst witte toetsen en dan ook de zwarte.
De app gebruikt Engelse letternamen met ♯ en ♭ (C♯ waar jij cis zegt) of do-re-mi, wat je zelf kiest, en de interface is voorlopig alleen in het Engels. Voor de basis van notenlezen, zie noten leren lezen als beginner; voor wat je met je oren kunt trainen, de gids muzikaal gehoor trainen. Hearmony staat in de App Store.