HearmonyIntervallen in muziek: namen, halve tonen en soorten
Een interval is de afstand tussen twee tonen. Je noemt het naar het aantal notennamen dat het omvat (secunde = 2, terts = 3, kwart = 4, kwint = 5, sext = 6, septiem = 7, octaaf = 8) en preciseert het met rein, groot of klein, afhankelijk van het aantal halve tonen. C–E is een grote terts (4 halve tonen), C–Es een kleine terts (3).
Wat is een interval?
Een interval is de toonafstand tussen twee noten, gemeten in stappen van de toonladder. De namen komen van Latijnse rangtelwoorden: een terts is "de derde", een kwint "de vijfde". Je telt beide noten mee: van C naar E loop je over C, D en E, dat zijn drie notennamen, dus een terts.
Een interval kan op twee manieren klinken:
- Melodisch: de tonen klinken na elkaar, stijgend of dalend, zoals in een melodie.
- Harmonisch: de tonen klinken tegelijk, zoals in een akkoord.
De kleinste stap in westerse muziek is de halve toon: op de piano de eerstvolgende toets, wit of zwart. Twee halve tonen vormen een hele toon. In Vlaanderen, waar notenleer meestal met do-re-mi werkt, is C–E hetzelfde als do–mi en C–Es hetzelfde als do–mi♭.
Welke intervallen zijn er?
Binnen één octaaf zijn er dertien intervallen, van 0 tot 12 halve tonen. Deze tabel geeft voor elk de naam, het aantal halve tonen, een voorbeeld vanaf C en hoe het traditioneel wordt ingedeeld.
| Interval | Halve tonen | Vanaf C | Vanaf do | Indeling |
|---|---|---|---|---|
| Reine prime | 0 | C–C | do–do | volkomen consonant |
| Kleine secunde | 1 | C–Des | do–re♭ | dissonant |
| Grote secunde | 2 | C–D | do–re | dissonant |
| Kleine terts | 3 | C–Es | do–mi♭ | onvolkomen consonant |
| Grote terts | 4 | C–E | do–mi | onvolkomen consonant |
| Reine kwart | 5 | C–F | do–fa | volkomen consonant (in harmonieleer soms als dissonant behandeld) |
| Overmatige kwart / verminderde kwint (tritonus) | 6 | C–Fis / C–Ges | do–fa♯ / do–sol♭ | dissonant |
| Reine kwint | 7 | C–G | do–sol | volkomen consonant |
| Kleine sext | 8 | C–As | do–la♭ | onvolkomen consonant |
| Grote sext | 9 | C–A | do–la | onvolkomen consonant |
| Kleine septiem | 10 | C–Bes | do–si♭ | dissonant |
| Grote septiem | 11 | C–B | do–si | dissonant |
| Rein octaaf | 12 | C–C' | do–do' | volkomen consonant |
Intervallen groter dan een octaaf heten samengestelde intervallen. De none is een octaaf plus een secunde, de decime een octaaf plus een terts. Ze krijgen dezelfde toevoeging als hun kleine broertje: C–D' is een grote none.
Wat betekent rein, groot en klein bij intervallen?
Rein, groot en klein zeggen hoeveel halve tonen er precies in een interval zitten. Welke woorden je mag gebruiken, hangt af van het interval. Er zijn twee families:
| Familie | Intervallen | Normale vormen | Halve toon groter | Halve toon kleiner |
|---|---|---|---|---|
| Reine intervallen | prime, kwart, kwint, octaaf | rein | overmatig | verminderd |
| Grote en kleine intervallen | secunde, terts, sext, septiem | groot en klein | overmatig (boven groot) | verminderd (onder klein) |
Een kwint is dus nooit groot of klein, en een terts nooit rein. Een handige controle: tel je vanaf de grondtoon omhoog in een majeurtoonladder, dan is elk interval dat je tegenkomt rein (prime, kwart, kwint, octaaf) of groot (secunde, terts, sext, septiem). In C majeur zijn C–E, C–A en C–B dus groot, en C–F en C–G rein. Ligt de bovenste noot een halve toon lager, dan wordt groot klein en rein verminderd.
De spelling bepaalt de naam, niet alleen de toets. C–Es en C–Dis zijn op de piano dezelfde twee toetsen, maar C–Es is een kleine terts (drie notennamen) en C–Dis een overmatige secunde (twee notennamen). Zo'n overmatige secunde kom je bijvoorbeeld tegen in harmonisch a mineur, tussen F en Gis. Hoe je die namen schrijft, staat in kruizen en mollen.
Hoe tel je een interval?
Je bepaalt een interval in twee stappen: eerst de naam met de notennamen, dan de soort met de halve tonen.
- Tel de notennamen, beide meegerekend. D–F: D, E, F zijn drie namen, dus een terts. Voortekens doen bij deze stap niet mee: D–Fis is ook een terts.
- Tel de halve tonen. D–F zijn er 3, dus een kleine terts. D–Fis zijn er 4, dus een grote terts.
- Vergelijk met de tabel hierboven of met de majeurladder van de onderste noot.
Nog drie voorbeelden om zelf te controleren:
- E–C (omhoog): E, F, G, A, B, C = sext; 8 halve tonen = kleine sext.
- Bes–E: Bes, C, D, E = kwart; 6 halve tonen = overmatige kwart (een tritonus).
- A–G (omhoog): A tot G = septiem; 10 halve tonen = kleine septiem.
De meest gemaakte fout is vanaf nul tellen: "van C naar E zijn twee stappen, dus een secunde". Intervallen tellen altijd beide noten mee. Een prime is daarom 1 en niet 0.
Wat is de omkering van een interval?
Je keert een interval om door de onderste noot een octaaf hoger te zetten (of de bovenste een octaaf lager). C–E wordt dan E–C'. De nieuwe naam volgt uit drie vaste regels:
- De getallen tellen op tot 9. Een terts (3) wordt een sext (6), een kwart (4) een kwint (5), een secunde (2) een septiem (7).
- Groot wordt klein en klein wordt groot. De grote terts C–E wordt de kleine sext E–C'.
- Rein blijft rein, overmatig wordt verminderd. De reine kwart C–F wordt de reine kwint F–C'. De tritonus blijft een tritonus.
De halve tonen tellen samen altijd op tot 12: 4 + 8, 5 + 7, 6 + 6. Omkeringen zijn handig bij akkoorden: wie de terts van een akkoord omhoog verplaatst, hoort ineens een sext.
Welke intervallen klinken consonant en welke dissonant?
Consonant betekent welluidend en rustig, dissonant schurend en spannend. De klassieke muziektheorie deelt de intervallen in drie groepen in, zoals in de tabel hierboven:
- Volkomen consonant: prime, octaaf, kwint en (meestal) kwart. Ze klinken open en hol.
- Onvolkomen consonant: grote en kleine tertsen en sexten. Ze klinken vol en warm.
- Dissonant: secunden, septiemen en de tritonus. Ze willen ergens heen.
Die indeling heeft een natuurkundige kant. In reine stemming hebben de consonante intervallen eenvoudige trillingsverhoudingen: het octaaf 2:1, de kwint 3:2, de kwart 4:3, de grote terts 5:4, de kleine terts 6:5. Hoe eenvoudiger de verhouding, hoe beter de tonen samensmelten. De piano is gelijkzwevend gestemd en zit daar net naast, maar je oor hoort het verschil nauwelijks.
Wat als dissonant geldt, is wel stijlgebonden. De Wikipedia-pagina over intervallen merkt op dat de grote terts vroeger als dissonant gold, en in jazz klinken septiemen gewoon als kleur. De tritonus, het meest gespannen interval, heeft een eigen artikel: de tritonus.
Hoe leer je intervallen herkennen?
Intervallen herkennen leer je het snelst met een herkenningsliedje per interval en een vaste volgorde: eerst de duidelijkste (kwint, octaaf, kwart), dan de tertsen, dan secunden, sexten, septiemen en de tritonus. De liedjes per interval, stijgend en dalend, en een oefenplan van 14 dagen staan in intervallen herkennen met liedjes.
Het lastigste paar voor beginners is de grote tegen de kleine terts. Daar staat een apart artikel over: de terts, groot of klein. Intervallen zijn de basis van alles wat volgt, van akkoorden tot melodieën naspelen; de volledige route staat in de gids muzikaal gehoor trainen.
Intervallen oefenen in Hearmony
Hearmony traint intervallen in twee avonturen. Leap Lagoon begint met de kwint en het octaaf, voegt de kwart en de tertsen toe, oefent daarna dalende sprongen en tonen die samen klinken, en laat je in "Build the leap" zelf de juiste toets zoeken. Interval Peaks voegt secunden, sexten, septiemen en de tritonus toe, tot alle intervallen tot en met het octaaf, stijgend, dalend en harmonisch.
De interface van Hearmony is voorlopig alleen in het Engels; notennamen staan als letters (C, D, E♭) of do-re-mi. Hearmony is er voor iPhone in de App Store.