HearmonyDe tritonus: het duivelsinterval
Een tritonus is een interval van zes halve tonen, of drie hele tonen: vandaar de naam. Hij ligt precies in het midden van het octaaf, bijvoorbeeld C–Fis of C–Ges. De klank is scherp en onrustig, en dat leverde hem de bijnaam diabolus in musica op, de duivel in de muziek.
Wat is een tritonus?
De tritonus is het interval van drie opeenvolgende hele tonen. Vanaf C tel je C–D (heel), D–E (heel), E–Fis (heel): samen zes halve tonen. Op de piano is dat zes toetsen verder, witte en zwarte meegeteld.
Met zes halve tonen deelt de tritonus het octaaf van twaalf halve tonen precies doormidden. Dat heeft een opvallend gevolg: keer je een tritonus om, dan krijg je weer een tritonus. Van C omhoog naar Fis is een tritonus, en van Fis omhoog naar de volgende C ook. Geen ander interval binnen het octaaf doet dat.
| Begintoon | Als overmatige kwart | Als verminderde kwint |
|---|---|---|
| C | C–Fis | C–Ges |
| F | F–B | F–Ces |
| B | B–Eïs | B–F |
| G | G–Cis | G–Des |
| D | D–Gis | D–As |
In C majeur is er maar één tritonus met alleen witte toetsen: F–B (of omgekeerd B–F). Die ene combinatie speelt een hoofdrol in de harmonie, zoals verderop blijkt.
Overmatige kwart of verminderde kwint?
Een tritonus heet overmatige kwart of verminderde kwint, afhankelijk van hoe hij gespeld is. Ze klinken op de piano precies hetzelfde, maar de notennamen verschillen.
- Overmatige kwart: de noten liggen vier letters uit elkaar. C–Fis is C, D, E, F: een kwart, een halve toon groter dan de reine kwart C–F.
- Verminderde kwint: de noten liggen vijf letters uit elkaar. C–Ges is C, D, E, F, G: een kwint, een halve toon kleiner dan de reine kwint C–G.
Welke spelling klopt, hangt af van de toonsoort en van waar de noten naartoe gaan. In een gehoortest maakt het geen verschil: daar zeg je gewoon "tritonus". In een theorie-examen of bij het noteren van een dictee telt de spelling wel. De andere intervallen en hun namen (rein, groot, klein, overmatig, verminderd) staan in intervallen in muziek.
Waarom heet de tritonus het duivelsinterval?
De tritonus kreeg de naam diabolus in musica omdat hij in de middeleeuwse en renaissancistische zangpraktijk als lastig en ongewenst gold. Het interval is moeilijk zuiver te zingen en botste met het toonsysteem van de kerkzang, waarin zangers het als "mi tegen fa" (mi contra fa) kenden en zoveel mogelijk vermeden.
Het beeld van een kerkelijk verbod met straffen voor wie hem toch zong, is vrijwel zeker een mythe: daar is geen bewijs voor. De oudste bekende vermeldingen van de bijnaam staan in muziektheoretische teksten uit het begin van de 18e eeuw, zoals bij Andreas Werckmeister (1702) en in Fux' Gradus ad Parnassum (1725), die zich daarbij op oudere zangers beroepen. Het ging om een regel uit de zangpraktijk en de contrapuntleer, niet om bijgeloof. De Wikipedia-pagina over de tritonus geeft de historische achtergrond.
Vanaf de barok werd de tritonus juist een belangrijk middel om spanning te maken, en in de romantiek, de jazz en de metal is hij een vaste kleur geworden.
Waar hoor je een tritonus?
Je hoort de tritonus het duidelijkst in een paar bekende stukken en, minder opvallend, in bijna elk liedje dat met een dominantakkoord naar huis gaat.
- Maria uit West Side Story (Leonard Bernstein). De eerste twee noten van "Ma-ri-a" vormen een stijgende tritonus; de derde noot lost een halve toon hoger op naar de kwint. Dit is het bekendste herkenningsliedje voor de stijgende tritonus.
- Danse macabre (Camille Saint-Saëns). De soloviolist stemt de hoogste snaar van E naar Es en opent met de dubbelgreep A–Es: de Dood die zijn viool stemt op het duivelsinterval.
- Black Sabbath (Black Sabbath, 1970). Het zware openingsriff springt van G een octaaf omhoog en zakt dan naar Cis, een tritonus boven de lage G.
De tritonus in het dominantseptiemakkoord
De belangrijkste plek van de tritonus is het dominantseptiemakkoord. In C majeur is dat G7: G–B–D–F. Tussen B en F zit een tritonus. B is de leidtoon en wil een halve toon omhoog naar C; F wil een halve toon omlaag naar E. Zo lost de spanning op in het C-akkoord (C–E–G).
Dat is waarom G7–C zo sterk "thuis" klinkt: de tritonus in G7 drukt het akkoord bijna vanzelf naar de tonica. Het verminderde akkoord B–D–F bevat dezelfde tritonus en werkt daarom ook als dominant. Meer over de opbouw van G7 en de andere vierklanken staat in septiemakkoorden.
Wat is tritonus-substitutie?
Tritonus-substitutie is een jazztechniek waarbij je een dominantseptiemakkoord vervangt door het dominantseptiemakkoord een tritonus verderop. In plaats van G7 speel je Des7, en dat werkt omdat beide akkoorden dezelfde tritonus bevatten.
| Akkoord | Tonen | De tritonus erin |
|---|---|---|
| G7 | G–B–D–F | B en F |
| Des7 | Des–F–As–Ces | F en Ces (klinkt als B) |
In de jazzwending ii–V–I in C (Dm7–G7–C) wordt het dan Dm7–Des7–C. De bas zakt nu chromatisch: D–Des–C. De spanning blijft dezelfde, maar de baslijn wordt soepeler. Hoe de gewone ii–V–I klinkt, staat in bekende akkoordprogressies.
Hoe herken je een tritonus op gehoor?
Je herkent een tritonus aan de onrust: hij klinkt alsof hij nog ergens heen moet. Hij wordt het vaakst verward met de reine kwart (5 halve tonen) en de reine kwint (7 halve tonen), omdat hij daar precies tussenin ligt.
- Stijgend: zing "Ma-ri-a" in je hoofd. Past de tweede noot op "ri", dan is het een tritonus.
- Kwart, tritonus of kwint: de kwart klinkt open en stevig (het begin van het Wilhelmus), de kwint nog opener (Altijd is Kortjakje ziek). De tritonus is de enige van de drie die wringt.
- Oplostest: zing na de tweede noot nog een halve toon omhoog. Klinkt dat als een opluchting, dan was het een tritonus die naar de kwint wilde.
- Tegelijk gespeeld: een harmonische tritonus klinkt schel en onaf, alsof het akkoord nog moet oplossen. Speel F en B samen en daarna E en C: die stap is de oplossing.
Oefen een week lang drie intervallen door elkaar: reine kwart, tritonus en reine kwint, vanaf steeds een andere begintoon. Zodra je ze uit elkaar houdt, voeg je de rest van de intervallen weer toe.
De tritonus oefenen in Hearmony
In Hearmony heeft de tritonus een eigen unit in Interval Peaks: "The tritone", met de ondertitel "Half an octave, full of tension". Je hoort daar precies het verwisseltrio uit de oefening hierboven: tritonus, reine kwart en reine kwint, stijgend en dalend. Daarna komen alle intervallen tot het octaaf door elkaar, en in een latere unit ook tegelijk gespeeld. In Seventh Heaven leer je het dominantseptiemakkoord herkennen, het akkoord waarin de tritonus zijn werk doet.
De interface van Hearmony is voorlopig alleen in het Engels. Wil je weten hoe intervallen en akkoorden samen een getraind gehoor vormen, lees dan muzikaal gehoor trainen. Hearmony is er voor iPhone in de App Store.