HearmonyDe terts: groot of klein
Een terts is een sprong over drie notennamen, zoals C–E of A–C. Een kleine terts telt 3 halve tonen (C–Es), een grote terts 4 (C–E). De grote terts klinkt helder, de kleine zachter en wat donkerder, en precies die ene halve toon verschil maakt een akkoord majeur of mineur.
Wat is een terts?
Een terts is het interval tussen een toon en de derde toon erboven in de toonladder, beide meegeteld. Van C over D naar E is een terts, net als van A over B naar C. Het woord komt van het Latijnse tertius, de derde.
Het woord heeft in de praktijk drie betekenissen, die je uit de context haalt:
- Het interval: "C–E is een terts".
- De derde toon van een akkoord of toonladder: "E is de terts van C majeur".
- Tweestemmig zingen: "een terts eronder zingen" betekent een tweede stem die steeds een terts lager meeloopt. Koren en samenzang doen dat veel, omdat tertsen zo goed samenklinken.
In Vlaanderen, waar de academie meestal do-re-mi gebruikt, is de grote terts do–mi en de kleine terts do–mi♭ (of la–do). De Wikipedia-pagina over de terts beschrijft ook de zeldzame verminderde en overmatige terts.
Wat is het verschil tussen een grote en een kleine terts?
Een grote terts is twee hele tonen (4 halve tonen), een kleine terts anderhalve toon (3 halve tonen). Op het klavier tel je de toetsen vanaf de onderste noot, zwarte meegerekend: vier toetsen verder is de grote terts, drie toetsen verder de kleine.
Op de witte toetsen zitten zeven tertsen, drie grote en vier kleine:
| Terts | Halve tonen | Soort | In do-re-mi |
|---|---|---|---|
| C–E | 4 | groot | do–mi |
| D–F | 3 | klein | re–fa |
| E–G | 3 | klein | mi–sol |
| F–A | 4 | groot | fa–la |
| G–B | 4 | groot | sol–si |
| A–C | 3 | klein | la–do |
| B–D | 3 | klein | si–re |
De grote tertsen staan op C, F en G: de grondtonen van de drie majeurakkoorden van C majeur. Dat is geen toeval, want een majeurakkoord begint met een grote terts.
Een terts maak je groot of klein met een voorteken. D–F is klein, D–Fis groot. E–G is klein, E–Gis groot. A–C is klein, A–Cis groot. De naam blijft terts zolang er drie notennamen tussen zitten; hoe je dat telt, staat in intervallen in muziek.
Ezelsbrug: de grote terts is do–mi, de afstand tussen de eerste en derde noot van Vader Jacob; de kleine terts is la–do, de eerste sprong van Greensleeves. Groot is twee hele stappen, klein is een hele en een halve.
Hoe klinkt een kleine terts?
Een kleine terts klinkt zacht, een beetje weemoedig en "binnenwaarts"; een grote terts klinkt open en zonnig. Het verschil is het duidelijkst als je ze direct na elkaar speelt: C–E en daarna C–Es.
- Stijgend: de kleine terts klinkt als een vraag of een zucht, de grote terts als een opgewekt begin.
- Dalend: de dalende kleine terts is de toon van roepen en plagen: het bekende "na-na-na-na-na" van het schoolplein begint ermee.
- Samen geklonken: de kleine terts klinkt zacht en wat donker, de grote helder. Beide klinken welluidend, zonder te schuren.
Hoge tertsen zijn makkelijker te onderscheiden dan lage. Begin daarom rond de middelste C van de piano, niet in de bas.
Welke liedjes beginnen met een terts?
Deze liedjes hebben een terts precies op een plek die je makkelijk terugvindt. Neem er per richting één en gebruik dat als vast anker.
| Terts | Stijgend | Dalend |
|---|---|---|
| Kleine terts (3) | Greensleeves ("A-las"); de riff van Smoke on the Water (eerste twee noten) | Hey Jude ("Hey Jude"); het plaagdeuntje "na-na-na-na-na" |
| Grote terts (4) | When the Saints Go Marching In ("Oh when") | Vader Jacob, van "Ja-" naar "-cob"; Beethovens Vijfde (na de drie korte noten); Swing Low, Sweet Chariot |
Voor alle andere intervallen, van de kleine secunde tot het octaaf, staat een liedje per interval in intervallen herkennen met liedjes.
Waarom bepaalt de terts of een akkoord majeur of mineur is?
Een drieklank is opgebouwd uit twee tertsen op elkaar, en de onderste terts beslist het toongeslacht. Majeur is een grote terts met een kleine erboven (C–E–G), mineur een kleine terts met een grote erboven (C–Es–G). De kwint C–G blijft gelijk; alleen de middelste toon zakt een halve toon.
| Drieklank | Onderste terts | Bovenste terts | Voorbeeld op C |
|---|---|---|---|
| Majeur | groot | klein | C–E–G |
| Mineur | klein | groot | C–Es–G |
| Verminderd | klein | klein | C–Es–Ges |
| Overmatig | groot | groot | C–E–Gis |
Wie grote en kleine tertsen uit elkaar houdt, hoort dus ook majeur en mineur. Oefeningen en een luistertest met bekende stukken staan in majeur en mineur: zo hoor je het verschil.
Luistertest: tien tertsen
Laat iemand deze tertsen op een piano of keyboard spelen, eerst na elkaar en dan samen, en zeg of ze groot of klein zijn. Speel je alleen, kijk dan weg van het klavier, speel een willekeurige terts uit de lijst en zeg wat je hoort voordat je kijkt. De antwoorden staan onder de lijst.
- D–F
- F–A
- E–G
- G–B
- A–C
- Bes–D
- B–D
- Es–G
- D–Fis
- E–Gis
Antwoorden: klein zijn 1, 3, 5 en 7; groot zijn 2, 4, 6, 8, 9 en 10.
Twijfel je bij een terts, zing dan de onderste toon en zing do–re–mi omhoog. Komt jouw mi uit op de bovenste toon, dan is het een grote terts. Ligt de bovenste toon een halve toon lager, dan is het een kleine. Oefen vijf dagen lang tien minuten per dag met deze lijst, en draai daarna de volgorde om zodat je de antwoorden niet onthoudt.
Tertsen oefenen in Hearmony
In Hearmony komen tertsen als eerste kleine sprongen aan bod in het avontuur Leap Lagoon, in de unit "Major and minor thirds", en daarna in mixen met kwarten, kwinten en octaven. In Chord Garden begint de unit "Happy and sad" met dezelfde vraag als akkoord: majeur of mineur? Interval Peaks mengt de tertsen later met alle andere intervallen tot het octaaf, zodat je ze ook naast secunden en sexten herkent.
De interface van Hearmony is voorlopig alleen in het Engels; noten staan als letters (C, E♭) of als do-re-mi. Hoe tertsen passen in een volledig oefenplan, lees je in de gids muzikaal gehoor trainen. Hearmony is er voor iPhone in de App Store.