HearmonyWat is een octaaf?
Een octaaf is de afstand tussen twee noten met dezelfde naam, zoals van de ene C naar de volgende C. Het interval telt 12 halve tonen en de hoogste noot trilt precies twee keer zo snel als de laagste. Daardoor klinken de twee noten als "dezelfde" noot, alleen hoger of lager.
Wat is een octaaf?
Een octaaf is het interval van acht stappen in de toonladder: je telt de begintoon en de eindtoon allebei mee. Van C naar de volgende C is C–D–E–F–G–A–B–C, acht namen, en daar komt het woord vandaan: octo is Latijn voor acht. Op de piano is een octaaf twaalf toetsen verder, witte en zwarte meegeteld.
Het octaaf is een rein interval, net als de kwart en de kwint. Er bestaat dus geen groot of klein octaaf als interval: een octaaf heeft altijd precies 12 halve tonen. (De woorden "groot octaaf" en "klein octaaf" bestaan wel, maar dan als naam voor een stuk van het klavier; daarover verderop meer.) Hoe het octaaf zich verhoudt tot de andere intervallen, van kleine secunde tot septiem, staat in intervallen in muziek.
Het woord octaaf heeft buiten de muziek ook andere betekenissen, zoals een strofe van acht dichtregels in de poëzie. Hier gaat het alleen over het muzikale interval.
Hoeveel noten zitten in een octaaf?
In een octaaf zitten 12 verschillende tonen, maar maar 7 notennamen. De zeven stamtonen C, D, E, F, G, A en B zijn de witte toetsen. De vijf zwarte toetsen ertussen krijgen een naam met een kruis of een mol, zoals cis of bes. Na B begint het rijtje opnieuw bij C, een octaaf hoger.
| Wat je telt | Aantal binnen één octaaf | Voorbeeld vanaf C |
|---|---|---|
| Notennamen (stamtonen) | 7 | C D E F G A B |
| Tonen van een majeurtoonladder, met de slottoon | 8 | C D E F G A B C |
| Verschillende tonen (halve tonen) | 12 | C cis D es E F fis G as A bes B |
| Toetsen inclusief beide C's | 13 | van C tot en met de volgende C |
De vraag "hoeveel noten in een octaaf" heeft dus meerdere goede antwoorden, afhankelijk van wat je telt. In Vlaanderen, waar de academie meestal do-re-mi gebruikt, loopt het octaaf van do tot de hoge do: do–re–mi–fa–sol–la–si–do.
Waarom klinkt een octaaf hetzelfde?
Een octaaf klinkt als dezelfde noot omdat de frequentie precies verdubbelt. De stemtoon A trilt 440 keer per seconde (440 Hz). De A een octaaf lager trilt 220 keer, de A een octaaf hoger 880 keer. Die verhouding van 2 op 1 is de eenvoudigste die er na de unisono bestaat.
Elke gespeelde of gezongen toon bevat naast de grondtoon ook boventonen: trillingen op 2, 3, 4 keer de frequentie, enzovoort. De boventonen van de hoge A (880, 1.760, 2.640 Hz) vallen allemaal samen met boventonen van de lage A. Er schuurt niets, en daardoor versmelten de twee tonen bijna tot één klank.
Dat merk je overal in de praktijk. Als mannen en vrouwen samen "dezelfde" melodie zingen, zingen ze meestal een octaaf uit elkaar zonder dat iemand dat zo ervaart. Een gitarist die een melodie een octaaf hoger speelt, speelt nog steeds dezelfde melodie. Dat noemt men octaafequivalentie: noten die een octaaf verschillen, krijgen dezelfde naam. Meer achtergrond staat op de Wikipedia-pagina over het octaaf.
Hoe heten de octaven op de piano?
In het Nederlandse taalgebied heeft elk octaaf van het klavier een eigen naam, die telkens bij een C begint. De centrale C, ongeveer in het midden van de piano, is de eerste noot van het eengestreepte octaaf en wordt geschreven als c¹ (of c'). In Engelstalige bronnen heet dezelfde toon C4.
| Naam van het octaaf | Schrijfwijze van de C | Engelse notatie | De A in dit octaaf |
|---|---|---|---|
| Subcontra-octaaf (op de piano alleen A, bes, B) | – | A0 | 27,5 Hz |
| Contra-octaaf | C₁ | C1 | 55 Hz |
| Groot octaaf | C | C2 | 110 Hz |
| Klein octaaf | c | C3 | 220 Hz |
| Eengestreept octaaf (centrale C) | c¹ | C4 | 440 Hz (stemtoon) |
| Tweegestreept octaaf | c² | C5 | 880 Hz |
| Driegestreept octaaf | c³ | C6 | 1.760 Hz |
| Viergestreept octaaf | c⁴ | C7 | 3.520 Hz |
| Vijfgestreept octaaf (op de piano alleen de hoogste C) | c⁵ | C8 | – |
Een piano met 88 toetsen loopt van A0 tot C8: iets meer dan zeven octaven. Kijk naar de A-kolom: elke stap naar een hoger octaaf verdubbelt de frequentie. Hoe je de C en de andere toetsen vindt aan de hand van de groepjes zwarte toetsen, lees je in welke noot is welke pianotoets.
In bladmuziek zie je soms 8va boven de noten staan. Dat betekent: speel deze noten een octaaf hoger dan ze genoteerd zijn. 8vb onder de noten betekent een octaaf lager. Zo hoeft de componist geen rij hulplijnen te tekenen.
Hoe hoor je een octaafsprong?
Een octaafsprong herken je aan het gevoel dat de melodie flink omhoog springt en toch op "dezelfde" toon landt. Het bekendste herkenningsliedje is Somewhere Over the Rainbow: de eerste twee lettergrepen "Some-where" liggen precies een octaaf uit elkaar. Zing die sprong een paar keer langzaam, dan heb je een anker voor elk stijgend octaaf.
Voor een dalend octaaf is er geen even bekend liedje. Een handige truc: zing een toon, zing hem daarna zo laag als die "dezelfde" toon nog kan klinken, en vergelijk dat met wat je hoort. Meer liedjes per interval staan in intervallen herkennen met liedjes.
Veelgemaakte fouten bij het octaaf
| Verwarring | Waarom het gebeurt | Zo los je het op |
|---|---|---|
| Octaaf of unisono (twee keer dezelfde toon) | De twee tonen versmelten, vooral als ze tegelijk klinken | Laat de tonen na elkaar spelen en vraag je af: bleef het op dezelfde hoogte of sprong het? |
| Octaaf of reine kwint | Beide klinken open en leeg, zonder kleur | Zing vanaf de lage toon do–sol–do: de kwint stopt halverwege, het octaaf gaat door tot de hoge do |
| Octaaf of grote septiem | De septiem ligt maar een halve toon onder het octaaf | De septiem schuurt en wil nog een stapje omhoog; het octaaf is af |
| De juiste toon in het verkeerde octaaf noemen | Het oor hoort de toonklasse, niet altijd de hoogte | Benoem eerst laag, midden of hoog, daarna pas de notennaam |
Oefen een week lang twee minuten per dag: speel een willekeurige toon, zing hem na, en zing daarna dezelfde toon een octaaf hoger of lager. Controleer op de piano. Als het octaaf vanzelf gaat, schuif je door naar de kwint en de kwart.
Het octaaf oefenen in Hearmony
Hearmony begint de gehoortraining bij het octaaf, omdat bijna iedereen die sprong meteen hoort. De eerste vragen in First Notes ("Up and down") laten een toon een octaaf stijgen of dalen, en pas daarna worden de afstanden kleiner. In Leap Lagoon is "Fifths and octaves" de eerste unit, en het verschil tussen kwint en octaaf is daar de kernvraag. Interval Peaks gaat verder met alle intervallen tot en met het octaaf, stijgend, dalend en tegelijk gespeeld. In Melody Meadow speel je in "Full scale melodies" melodieën van do tot de hoge do na op een klavier op het scherm.
De interface van Hearmony is voorlopig alleen in het Engels; notennamen kun je als letters (C D E) of als do-re-mi laten tonen. Waar het octaaf past in de volledige leervolgorde, lees je in muzikaal gehoor trainen. Hearmony is er voor iPhone in de App Store.