HearmonyHet 12-maten bluesschema
Het bluesschema is een vaste reeks van twaalf maten met drie akkoorden: I, IV en V. Vier maten I, twee maten IV, twee maten I, dan V, IV, I en I (of V als aanloop naar de herhaling). In A is dat A7, D7 en E7; in E is dat E7, A7 en B7.
Wat is het bluesschema?
Het bluesschema is de akkoordvolgorde waarop de meeste blues en veel vroege rock-'n-roll gebouwd zijn. Het schema duurt twaalf maten, meestal in 4/4, en begint daarna opnieuw, zo vaak als het nummer duurt. Eén ronde van twaalf maten heet een chorus.
Lees het schema als drie regels van vier maten. In de klassieke blues hoort bij elke regel een tekstregel: de eerste regel wordt gezongen, de tweede herhaalt hem (vaak licht gevarieerd) en de derde geeft het antwoord. Zo vallen tekst en akkoorden precies samen.
| Maat 1 | Maat 2 | Maat 3 | Maat 4 | |
|---|---|---|---|---|
| Regel 1 | I | I | I | I |
| Regel 2 | IV | IV | I | I |
| Regel 3 | V | IV | I | I (of V) |
Bekende nummers op dit schema zijn onder meer "Johnny B. Goode" van Chuck Berry en "Hound Dog" zoals Elvis Presley het zong. Naast de 12-maten blues bestaan er ook schema's van 8 en 16 maten; de Wikipedia-pagina over het bluesschema geeft ook een voorbeeld van 16 maten.
Welke akkoorden zitten in een 12-maten blues?
Een 12-maten blues gebruikt alleen de akkoorden op trap I, IV en V van de toonsoort, en in de blues zijn dat bijna altijd dominant-septiemakkoorden: een majeurdrieklank met een kleine septiem erbovenop. Zoek je de trappen van een toonsoort, tel dan vanaf de grondtoon: in E is A de vierde en B de vijfde trap.
| Toonsoort | I7 | IV7 | V7 | Handig voor |
|---|---|---|---|---|
| E | E7: E–Gis–B–D | A7: A–Cis–E–G | B7: B–Dis–Fis–A | Gitaar (lage E-snaar) |
| A | A7: A–Cis–E–G | D7: D–Fis–A–C | E7: E–Gis–B–D | Gitaar (open A- en D-snaar) |
| C | C7: C–E–G–Bes | F7: F–A–C–Es | G7: G–B–D–F | Piano, de eerste blues op de witte toetsen |
| G | G7: G–B–D–F | C7: C–E–G–Bes | D7: D–Fis–A–C | Gitaar en piano |
Uitgeschreven in A ziet één chorus er zo uit: | A7 | A7 | A7 | A7 | D7 | D7 | A7 | A7 | E7 | D7 | A7 | A7 |. Speel je liever drieklanken (A, D, E), dan klopt het schema ook, maar klinkt het minder naar blues.
Hoe I, IV en V buiten de blues werken, in progressies als I–IV–V–I en I–V–vi–IV, lees je in bekende akkoordprogressies.
Wat is een quick change en een turnaround?
Een quick change en een turnaround zijn de twee bekendste varianten op het basisschema. Ze veranderen niets aan de lengte, alleen aan een paar akkoorden.
- Quick change. In maat 2 speel je al het IV-akkoord en ga je in maat 3 terug naar I: | I | IV | I | I |. De eerste regel krijgt daardoor meer beweging. Zonder quick change heet het schema soms "slow change".
- Turnaround. In maat 12 speel je V in plaats van I. Die dominant wil terug naar I en kondigt zo de volgende chorus aan. Alleen in de allerlaatste chorus eindig je op I, zodat het nummer echt afsluit.
| Variant | Regel 1 | Regel 2 | Regel 3 |
|---|---|---|---|
| Basis | I I I I | IV IV I I | V IV I I |
| Met quick change | I IV I I | IV IV I I | V IV I I |
| Met turnaround | I I I I | IV IV I I | V IV I V |
Een variant die je ook vaak hoort, is V in maat 10 in plaats van IV: de derde regel wordt dan V–V–I–I. Gitaristen spelen in de laatste twee maten bovendien vaak een korte melodische turnaround-lick; de akkoorden eronder blijven I en V.
Waarom klinken bluesakkoorden als septiemakkoorden?
In de blues hebben alle drie de akkoorden een kleine septiem, ook I en IV. Daardoor krijgt elk akkoord die rauwe, onrustige kleur van het dominant-septiemakkoord. In de klassieke harmonie hoort zo'n akkoord alleen op V, waar het naar I wil oplossen; in de blues lost niets op en wordt de spanning juist de sfeer.
De septiem past bovendien bij de melodie. Bluesmelodieën gebruiken vaak de bluestoonladder, met een verlaagde terts en een verlaagde septiem boven de grondtoon. In A is dat A–C–D–Es–E–G: de G is de septiem van A7, en de C botst bewust met de Cis in het akkoord. Hoe je die toonladder bouwt, staat in de pentatonische toonladder en de bluestoonladder. Meer over de opbouw van het akkoord zelf lees je in septiemakkoorden uitgelegd.
Blues wordt bovendien vaak met een shuffle-gevoel gespeeld: de achtsten zijn ongelijk, lang–kort, alsof elke tel in een triool is verdeeld. Een shuffle wordt meestal in 4/4 genoteerd met swingende achtsten; langzame blues staat vaak in 12/8, met de triolen al in de maatsoort.
Hoe hoor je het bluesschema?
Je hoort het bluesschema door maten te tellen en te letten op de twee momenten waarop de bas het duidelijkst verandert: maat 5 (naar IV) en maat 9 (naar V). Wie die twee hoort, weet altijd waar hij is.
- Tel de tellen. Zet een blues op en tel 1-2-3-4 mee. Zeg bij elke nieuwe maat het maatnummer in plaats van "1": één-2-3-4, twee-2-3-4, drie-2-3-4.
- Zoek maat 5. Daar gaat het akkoord een kwart omhoog naar IV. Het voelt als een stap weg van huis, met een licht optillend gevoel.
- Zoek maat 9. Daar komt V, het hoogste spanningspunt van de chorus. Daarna zakt het via IV terug naar I.
- Controleer maat 2. Verandert het akkoord al in de tweede maat? Dan is het een quick change.
- Luister naar maat 12. Hoor je daar een akkoord dat terug naar het begin trekt, dan is dat de turnaround.
Leg dit schema van drie regels voor je neer en wijs bij elke maat het vakje aan terwijl het nummer loopt. Na een paar choruses hoef je niet meer te tellen: je voelt de wissel naar IV en naar V vanzelf aankomen.
Zelftest. Speel zelf in C: | C7 | F7 | C7 | C7 | F7 | F7 | C7 | C7 | G7 | F7 | C7 | G7 |. Welke twee varianten zitten erin? Antwoord: een quick change (F7 in maat 2) en een turnaround (G7 in maat 12).
I, IV, V en het septiemakkoord horen in Hearmony
Hearmony heeft geen aparte oefening voor het hele 12-maten schema, maar wel voor de twee bouwstenen. In het avontuur Progression Highway leer je in de unit "Three chords" I, IV en V uit elkaar te houden en vind je in "Fill the gap" het ontbrekende akkoord in een reeks. In Seventh Heaven begint de eerste unit met het dominant-septiemakkoord, door de app zelf "The bluesy chord" genoemd: je hoort C7 naast C majeur en leert de septiem eruit te pikken.
De interface van Hearmony is voorlopig alleen in het Engels. Wil je weten waar akkoorden en progressies passen in een volledig oefenplan, lees dan muzikaal gehoor trainen. Hearmony is er voor iPhone in de App Store.