HearmonyAbsoluut gehoor (en relatief gehoor)
Met een absoluut gehoor benoem je een toon zonder referentietoon: je hoort een losse toon en weet meteen dat het een Fis is. Het komt weinig voor, hangt sterk samen met muziekles op jonge leeftijd en wordt door volwassenen zelden volledig aangeleerd. Voor bijna alles wat muzikanten doen, volstaat een goed relatief gehoor, en dat kun je wel trainen.
Wat is een absoluut gehoor?
Een absoluut gehoor (in het Engels absolute pitch of perfect pitch) is het vermogen om een losse toon te benoemen of op verzoek te zingen zonder eerst een andere toon te horen. Iemand met een absoluut gehoor hoort een fluitketel, een deurbel of een akkoord op de radio en zegt "dat is een A" of "dat is Es majeur".
Het gaat om een vast geheugen voor de twaalf toonnamen: C, Cis, D, Es, E, F, Fis, G, As, A, Bes en B. Voor mensen met een absoluut gehoor klinkt elke toon als een eigen kleur, ongeacht het octaaf of het instrument. Dat is iets anders dan heel precies horen of iets zuiver is; dat kan ook iemand zonder absoluut gehoor.
Hoe weet je of je een absoluut gehoor hebt?
Je hebt een absoluut gehoor als je willekeurige tonen snel en vrijwel altijd goed benoemt, zonder referentie, ook nadat je net andere muziek hebt gehoord. Deze zelftest kost tien minuten en een tweede persoon of een piano-app met een functie voor willekeurige noten.
- Wis je oor. Luister eerst een paar minuten naar andere muziek of praat even, zodat er geen toon van daarvoor blijft hangen.
- Laat 20 losse tonen spelen, door elkaar, verspreid over drie octaven, witte en zwarte toetsen. Kijk niet naar het klavier.
- Noem elke toon binnen drie seconden en schrijf je antwoord op voordat je het juiste hoort.
- Herhaal het met een andere klank, bijvoorbeeld gitaar of een orgelgeluid.
Zit je vrijwel overal goed, ook bij de zwarte toetsen en de andere klank, dan wijst dat op een absoluut gehoor. Zit je vaak een halve toon naast het goede antwoord, of lukt het alleen bij je eigen instrument, dan heb je een toongeheugen dat je verder kunt ontwikkelen, maar geen absoluut gehoor in de strikte zin.
Weet je de A van de stemvork of de eerste toon van je lievelingsnummer uit je hoofd? Dat is een vorm van toongeheugen. Onderzoek van Daniel Levitin (1994) liet zien dat veel mensen zonder absoluut gehoor het begin van een bekend popnummer uit het geheugen dicht bij de originele toonhoogte zingen.
Hoeveel mensen hebben een absoluut gehoor?
Hoeveel mensen een absoluut gehoor hebben, is niet precies bekend; het hangt af van wie je test en hoe streng je telt. Het vaak genoemde getal van 1 op 10.000 gaat terug op Bachem (1955). Latere onderzoekers wijzen erop dat die schatting niet op betrouwbare metingen in de algemene bevolking berust.
Onder muziekstudenten ligt het aandeel veel hoger. In een studie onder 200 Braziliaanse conservatoriumstudenten kwam het uit op 4% bij een strenge grens (85% goede antwoorden) en op ongeveer 18% met een ruimere statistische maat (Leite e.a., 2016). Wie vroeg met muziekles begon, had het daar vaker.
Taal speelt ook mee. Onderzoek van Diana Deutsch en collega's vond absoluut gehoor veel vaker bij conservatoriumstudenten in Beijing, die Mandarijn spreken, dan bij studenten in de Verenigde Staten, bij elke leeftijd waarop ze met muziekles begonnen (Deutsch e.a., 2006). In het Mandarijn verandert de toonhoogte de betekenis van een woord.
Kun je een absoluut gehoor trainen?
Als volwassene kun je je toongeheugen flink verbeteren, maar een volledig absoluut gehoor bereiken maar weinig mensen. Lang gold het als iets dat alleen in de vroege kindertijd ontstaat. In een studie van de Universiteit van Chicago trainden zes volwassenen acht weken lang, elk in totaal ongeveer 32 uur. De beste deelnemer haalde daarna alle toetsen voor absoluut gehoor en hield dat minstens vier maanden vast (Van Hedger e.a., 2019).
Dat is hoopgevend, maar het ging om een kleine groep en niet iedereen haalde dat niveau. Reken dus niet op een absoluut gehoor; reken wel op een beter toongeheugen. Wat aanleg en oefening in het algemeen doen, lees je in ben ik muzikaal? Zo pak je dat aan:
- Kies één ankertoon, bijvoorbeeld de C of de A. Luister er 's ochtends een minuut naar.
- Roep hem later op zonder hulp. Neurie of stel je de toon voor, en controleer dan pas op de piano.
- Voeg pas een tweede toon toe als de eerste meestal klopt, bijvoorbeeld de G naast de C.
- Test zonder referentie. Een toon benoemen vlak nadat je de C hoorde, is relatief gehoor. Pas de test zonder voorafgaande toon zegt iets over je toongeheugen.
Wat is een relatief gehoor?
Met een relatief gehoor hoor je hoe tonen zich tot elkaar verhouden: de afstand tussen twee tonen, of een akkoord majeur of mineur is, welke trap van de toonladder je hoort. Krijg je één toon als referentie, dan kun je de rest daarvan afleiden. Dit is het gehoor dat muziekscholen, academies en conservatoria trainen.
| Absoluut gehoor | Relatief gehoor | |
|---|---|---|
| Wat je doet | Een losse toon benoemen zonder referentie | Afstanden horen: intervallen, akkoorden, trappen |
| Voorbeeld | "Dit is een Fis." | "Dit is een grote terts boven de C, dus een E." |
| Hoe vaak | Zeldzaam; vaker bij vroege muziekles en sprekers van een toontaal | Bouw je op met oefening |
| Leren als volwassene | Gedeeltelijk; volledig lukt maar weinigen | Ja, met gehoortraining |
| Waarvoor je het gebruikt | Toonsoort direct herkennen, noten opschrijven zonder instrument | Op gehoor spelen, transponeren, samen zingen, improviseren |
Hoe je een relatief gehoor stap voor stap opbouwt, staat in de gids muzikaal gehoor trainen. Voor intervallen helpen herkenningsliedjes: zie intervallen herkennen met liedjes.
Wat kan iemand met een absoluut gehoor?
Iemand met een absoluut gehoor kan een toon, een akkoord of een toonsoort benoemen zonder instrument erbij. Een melodie opschrijven gaat daardoor sneller, en bij het stemmen of zingen is er altijd een vast houvast.
Het lost niet alles op. Of een akkoord een septiemakkoord is of waar een melodie naartoe wil, hoor je met je relatieve gehoor. Een absoluut gehoor kan ook in de weg zitten: speelt een orkest met een andere stemming, zoals de lagere A die in barokmuziek gebruikelijk is, of zing je een lied in een andere toonsoort dan je gewend bent, dan klinkt het voor sommige mensen "verkeerd".
Absoluut gehoor en autisme
Onderzoekers melden dat een absoluut gehoor bij autistische mensen vaker voorkomt dan gemiddeld. In een kleine studie met 13 musici met en 33 musici zonder absoluut gehoor werd 46% van de musici met absoluut gehoor als sociaal excentriek beoordeeld, tegen 15% van de anderen; op de meeste andere metingen was het verschil niet significant (Brown e.a., 2003, Journal of Autism and Developmental Disorders). Het gaat om kleine groepen: een absoluut gehoor zegt niets over autisme bij één persoon, en andersom.
Je toongeheugen oefenen in Hearmony
Hearmony is een iPhone-app voor gehoortraining. Het avontuur Note Memory Mountain oefent noten benoemen uit je geheugen: je begint met C en G als ankers, daarna komen E, A en D erbij, dan alle witte toetsen en tot slot de zwarte, met de C als steun. In het begin hoor je eerst een referentietoon, later niet meer. De app belooft geen absoluut gehoor; hij zegt het zelf zo: sommige mensen benoemen noten zonder referentie, en de meeste volwassenen kunnen met oefening een sterk notengeheugen opbouwen.
Voor je relatieve gehoor zijn er Interval Peaks (stijgende, dalende en samenklinkende intervallen tot het octaaf) en Tuning Lab, waar je hoort of een toon te hoog, te laag of zuiver is, tot verschillen van ongeveer 6 cent. De interface is voorlopig alleen in het Engels. Je vindt Hearmony in de App Store. Denk je juist dat je toonhoogte slecht hoort, lees dan eerst ben ik toondoof?