HearmonyBen ik toondoof?
Echt toondoof zijn heet amusie: je hoort toonhoogte in muziek slecht, ook als je oefent. Het grootste onderzoek tot nu toe schat dat het ongeveer 1,5% van de mensen treft. Veel meer mensen noemen zichzelf toondoof omdat ze vals zingen of nooit muziek hebben geoefend, en die groep kan toonhoogte wel leren horen.
Wat betekent toondoof?
In de volksmond is toondoof iemand die "geen noot kan houden" of geen gevoel voor muziek heeft. Onderzoekers gebruiken een preciezer begrip: aangeboren of congenitale amusie, een levenslang probleem met het waarnemen van toonhoogte in muziek, zonder dat er sprake is van gehoorverlies of hersenletsel. Amusie kan ook later ontstaan, bijvoorbeeld na een beroerte; dat heet verworven amusie (zie amusie op Wikipedia).
Mensen met aangeboren amusie merken vaak niet dat er een valse noot in een bekende melodie zit, en twee melodieën die maar één toon verschillen klinken voor hen hetzelfde. Ritme gaat bij veel van hen wel goed: het probleem zit meestal in de toonhoogte, niet in de maat. Gewone spraak verstaan ze meestal zonder moeite.
Toondoof betekent dus niet doof. Mensen met amusie horen geluid gewoon; alleen de kleine verschillen in toonhoogte waar muziek op draait, ontgaan hen. Wie juist minder of vervormd hoort, heeft met het gehoor zelf te maken, en dat is iets voor een audicien of arts.
Hoeveel mensen zijn echt toondoof?
Ongeveer 1,5% van de mensen is echt toondoof, volgens een onderzoek van Isabelle Peretz en Dominique Vuvan (Universiteit van Montreal) onder ruim 20.000 deelnemers die online drie luistertests deden (Peretz en Vuvan, 2017). Het oudere en vaak geciteerde getal van 4% kwam uit één test uit 1980.
Uit hetzelfde onderzoek blijkt nog iets: ongeveer een op de vijf deelnemers zonder amusie zei van zichzelf geen gevoel voor muziek te hebben. Denken dat je toondoof bent en het echt zijn, zijn dus twee verschillende dingen. Amusie lijkt deels erfelijk: volgens de deelnemers met amusie zelf had 46% van hun directe familieleden er ook last van.
Hoe test je of je toondoof bent?
Met drie korte proeven van elk een minuut zie je of je toonhoogte gewoon hoort. Je hebt een piano, keyboard of piano-app nodig en iemand die voor je speelt, zodat je niet ziet welke toetsen het zijn.
| Proef | Wat de ander speelt | Wat jij doet |
|---|---|---|
| 1. Hoger of lager | 10 paren tonen, eerst ver uit elkaar (C–G), later dichtbij (E–F, C–Cis) | Wijs omhoog als de tweede toon hoger is, omlaag als hij lager is |
| 2. Zelfde of anders | 10 paren, de helft gelijk, de helft een halve toon verschil | Zeg "zelfde" of "anders" |
| 3. Valse noot | Vader Jacob drie keer: C D E C, C D E C, E F G, E F G. Eén keer met een Fis in plaats van de F | Zeg welke keer er een valse noot in zat |
Haal je alle drie zonder moeite, dan is het onwaarschijnlijk dat je toondoof bent, ook als je vals zingt. Lukken proef 1 en 2 alleen bij grote afstanden, dan heb je waarschijnlijk vooral weinig geoefend: dat verbetert met training. Hoor je ook grote verschillen niet en mis je de valse noot steeds, dan kan amusie meespelen. Onderzoekers in Montreal gebruiken daarvoor gestandaardiseerde tests, zoals de Montreal Battery of Evaluation of Amusia.
Deze zelftest is geen diagnose. Merk je dat je in het algemeen slechter hoort, of hoor je spraak slechter dan vroeger, ga dan naar je huisarts of een audicien.
Is toondoof hetzelfde als vals zingen?
Nee: de meeste mensen die vals zingen, horen toonhoogte prima. In een studie van Peter Pfordresher en Steven Brown (2007) zong 10 tot 15% van de deelnemers duidelijk vals, maar die mensen hoorden toonhoogteverschillen net zo goed als goede zangers. Het probleem zat in het omzetten van wat ze hoorden naar hun stem.
Vals zingen is dus vaak een kwestie van stemcontrole en oefening, niet van het oor. Waarom dat zo is en wat helpt, lees je in waarom je vals zingt (en wat helpt).
Kun je toonhoogte leren horen?
Ja, als je niet echt toondoof bent, kun je toonhoogte leren horen, en vaak sneller dan je denkt. In een studie van Micheyl en collega's (2006) begonnen niet-muzikanten met een drempel voor toonhoogteverschillen die meer dan zes keer zo groot was als die van klassiek geschoolde musici. In een vervolgexperiment hadden nieuwe niet-muzikanten 4 tot 8 uur gerichte training nodig om even kleine verschillen te horen als die musici (Micheyl e.a., 2006).
Bij echte amusie werkt oefening minder: in het onderzoek van Peretz en Vuvan hing de ernst van amusie niet samen met hoeveel muziekles iemand had gehad. Wat wel kan, is je richten op wat goed gaat, zoals ritme, en muziek luisteren zoals je dat zelf prettig vindt.
Een eenvoudig begin van twee weken, tien minuten per dag:
- Dag 1–4: hoger of lager, beginnend bij grote sprongen (C–C een octaaf hoger, C–G) en elke dag iets kleiner.
- Dag 5–8: zelfde of anders, tot een halve toon verschil (E–F, B–C).
- Dag 9–12: de vorm van korte melodieën: gaat het omhoog, omlaag of op en neer?
- Dag 13–14: de proeven hierboven opnieuw, en vergelijk met de eerste keer.
Daarna volg je de volgorde uit de gids muzikaal gehoor trainen: intervallen, majeur en mineur, akkoorden en ritme. Wat muzikaliteit verder inhoudt, behalve toonhoogte, staat in ben ik muzikaal?
Toonhoogte oefenen met Hearmony
Hearmony is een iPhone-app voor gehoortraining, en het eerste avontuur, First Notes, begint precies bij deze basis: hoger of lager, zelfde of anders, heel kleine stappen, de vorm van een melodie en tellen hoeveel noten er klinken. First Notes is gratis. Bij de start doe je een korte toonhoogtetest, zodat je ziet waar je staat.
Wie verder wil, oefent in Tuning Lab of een toon te hoog, te laag of zuiver is, tot verschillen van ongeveer 6 cent. Hearmony stelt geen diagnose en is geen hoortest. De interface is voorlopig alleen in het Engels. Je vindt Hearmony in de App Store.