Vals zingen: ligt het aan je oor of je stem?

De meeste mensen die vals zingen, horen toonhoogte prima. Het probleem zit meestal in de vertaling van wat je hoort naar wat je stem doet, en die vertaling kun je oefenen. Langzamer zingen, in je eigen bereik en met opnames als controle, helpt de meeste mensen al een flink stuk zuiverder te zingen.

Waarom zingen mensen vals?

Mensen zingen meestal vals omdat hun stem niet precies uitkomt op de toon die ze in hun hoofd hebben, niet omdat ze die toon niet horen. In een studie van Peter Pfordresher en Steven Brown zong 10 tot 15% van de deelnemers duidelijk vals, minstens een halve toon ernaast. Die vals zingende deelnemers hoorden toonhoogteverschillen even goed als de zuivere zangers (Pfordresher en Brown, 2007).

Hun fouten waren bovendien niet willekeurig: ze zaten steeds op dezelfde manier naast de toon en maakten sprongen in de melodie kleiner dan ze waren. De onderzoekers concludeerden dat het gaat om de koppeling tussen horen en zingen. Daarnaast spelen deze oorzaken vaak mee:

Te snel zingen. Je stem krijgt geen tijd om op de toon te landen.
Buiten je bereik. Een liedje dat te hoog of te laag ligt, zing je met spanning, en dan zakt of stijgt de toon.
Weinig zingervaring. Wie als kind of volwassene weinig zong, heeft die koppeling minder geoefend.
Zelden: het oor. Bij een klein deel van de mensen zit het probleem wel in het horen. Dat heet amusie, en daarover gaat ben ik toondoof?

Hoor je zelf dat je vals zingt?

Tijdens het zingen hoor je het vaak niet, en achteraf op een opname meestal wel. Je hoort je eigen stem tijdens het zingen deels via je schedel, waardoor die anders klinkt dan voor anderen, en je aandacht zit bij het maken van de klank. Op een opname luister je als buitenstaander.

Omdat de meeste vals zingende mensen toonhoogte goed horen, is terugluisteren de snelste manier om je eigen fouten te leren kennen. Klinkt de opname vals en hoor je dat ook, dan is je oor in orde en ligt het werk bij je stem.

Kan iedereen leren zuiver zingen?

De meeste mensen kunnen zuiverder leren zingen, ook als ze nu vals zingen. Onderzoekers in Montreal lieten 62 gelegenheidszangers een bekend liedje zingen. Op hun eigen tempo zongen ze sneller en met meer fouten dan professionele zangers. Vijftien van hen zongen hetzelfde liedje daarna langzaam, en toen zongen de meesten even zuiver als de professionals. Twee deelnemers bleven ook langzaam veel fouten maken, en ook bij hen lag dat niet aan het horen (Dalla Bella e.a., 2007).

Zuiver zingen is dus geen gave die je hebt of niet. Het is een vaardigheid met een oor-kant en een stem-kant, en voor de meeste mensen is de stem-kant de achterstand.

Hoe test je of je vals zingt?

Test eerst je oor zonder te zingen, en daarna je stem met een opname. Zo weet je welke van de twee je moet oefenen.

Deel 1: hoor je het verschil? (zonder zingen)

Gebruik een gratis toongenerator (app of website) en speel steeds eerst 440 Hz, de stemtoon A, en daarna de tweede toon. Zeg of de tweede toon hoger is of gelijk.

Tweede toon	Verschil	Wat het zegt
466 Hz	100 cent (een halve toon, A–Bes)	Dit horen de meeste mensen. Mis je dit steeds, lees dan het artikel over toondoof.
453 Hz	ongeveer 50 cent (een kwarttoon)	Zo vals klinkt een duidelijk valse noot in een liedje.
446 Hz	ongeveer 23 cent	Hoor je dit, dan is je oor waarschijnlijk niet het probleem.
443 Hz	ongeveer 12 cent	Fijn verschil; met oefening goed te leren.

Deel 2: waar landt je stem?

Neem op met de dictafoon van je telefoon.
Speel op een piano of piano-app een C in je middenbereik en zing hem na op "oe".
Speel daarna C–D–E–C, het begin van Vader Jacob, en zing het na.
Luister terug: klinkt jouw toon hetzelfde als de piano, of iets hoger of lager? Worden de stappen kleiner dan op de piano?

Haal je deel 1 tot ongeveer 23 cent en klinkt je opname vals, dan zit het in je stem. Een stemapparaat-app met microfoon kan je tijdens het zingen laten zien hoe ver je ernaast zit.

Wat helpt om zuiverder te zingen?

Zuiverder zingen leer je door langzaam te zingen, in een bereik dat makkelijk voelt, en steeds te controleren wat er uitkomt. Deze tabel koppelt het probleem aan de oefening.

Wat je merkt	Wat helpt
Je zit op losse tonen al naast de piano	Speel een toon, neurie hem op "oe" en glijd langzaam omhoog en omlaag tot je stem en de piano samenvallen
Je sprongen worden te klein	Oefen eerst C–D–E (do-re-mi), dan de terts C–E en de kwint C–G, elk langzaam en met pauzes
Hoge noten zakken weg	Kies een lagere begintoon, zodat het hele liedje in je bereik valt
In een snel liedje ga je de mist in	Zing het op de helft van het tempo, en versnel pas als het zuiver is
Je hoort niet wat je doet	Neem elke oefening op en luister direct terug

Tien minuten per dag is genoeg: vijf minuten losse tonen en kleine stappen, vijf minuten één eenvoudig liedje, langzaam en opgenomen. Een zangdocent of koor geeft feedback die een opname niet geeft, vooral over ademhaling en spanning. Een absoluut gehoor heb je voor zuiver zingen niet nodig; waarom niet, staat in absoluut gehoor (en relatief gehoor).

Het horen oefenen met Hearmony

Hearmony is een iPhone-app voor gehoortraining, en eerlijk is eerlijk: de app heeft geen microfoon en geen zangoefeningen. Hij kan dus niet horen of jij zuiver zingt. Wat Hearmony wel traint, is de oor-kant. In Tuning Lab hoor je of een toon te hoog, te laag of zuiver is ("Sharp, flat or perfect"), tot verschillen van ongeveer 6 cent. In First Notes oefen je hoger of lager, zelfde of anders en de vorm van een melodie.

Combineer dat met de opname-oefeningen hierboven voor je stem. De interface van Hearmony is voorlopig alleen in het Engels. Je vindt Hearmony in de App Store. Een overzicht van wat je oor verder kan leren, staat in muzikaal gehoor trainen.